(VNGL – Đời sống văn nghệ). Sau khi Bình Định và Gia Lai hợp nhất thành tỉnh Gia Lai mới, nhiều người từng băn khoăn, rằng liệu hai dòng chảy văn học với những đặc điểm riêng có thể hòa nhập hay không? Liệu khoảng cách địa lý từ biển đến đại ngàn có trở thành khoảng cách trong hoạt động nghề nghiệp? Và liệu sự hợp nhất ấy có chỉ dừng lại ở sự cộng gộp về tổ chức? Nhưng đến hôm nay, sau gần một năm nhìn lại, chúng ta hoàn toàn có cơ sở để tin rằng văn học Gia Lai đã có một khởi đầu thuận lợi.
1.
Sau sáp nhập, Chi hội Văn học hiện có hơn 150 hội viên, trở thành lực lượng đông nhất trong các chi hội chuyên ngành. Lực lượng sáng tác của Chi hội hiện nay khá đầy đủ về cơ cấu thế hệ, đã tạo nên một hệ sinh thái sáng tạo tương đối đa dạng và hoàn chỉnh. Đặc biệt, trong đội ngũ hơn 150 hội viên hiện tại, chúng ta có 23 hội viên Hội Nhà văn Việt Nam. Đây là một kết quả rất đáng ghi nhận, không phải tỉnh thành nào cũng có được. Một tín hiệu khác cũng rất đáng chú ý là chỉ trong thời gian ngắn sau khi hợp nhất, hội viên Chi hội đã xuất bản hàng chục đầu sách thuộc nhiều thể loại khác nhau. Chỉ riêng cuối năm 2025, đã ghi nhận hơn 20 đầu sách mới ra mắt, phản ánh một đời sống sáng tác rất sôi động.
Nếu phải chỉ ra chuyển động đáng chú ý nhất của văn học Gia Lai sau sáp nhập, theo tôi, đó là sự cân bằng hơn trong cơ cấu thể loại. Bình Định vốn giàu truyền thống thi ca với nhiều tên tuổi lớn của văn học Việt Nam. Gia Lai lại mang đậm cảm hứng sử thi và chất thơ của không gian Tây Nguyên. Vì vậy, trong nhiều nhiệm kỳ, thơ luôn chiếm tỷ lệ lớn trong các đầu sách xuất bản và hoạt động sáng tác của hội viên. Điều đó góp phần tạo nên bản sắc của văn học địa phương, nhưng cũng khiến cơ cấu thể loại chưa thật sự cân đối. Tôi nghĩ rằng, một nền văn học phát triển cần có sự đa dạng về thể loại. Mỗi thể loại đều đảm nhận một chức năng riêng trong việc phản ánh hiện thực và mở rộng biên độ sáng tạo. Nhìn từ góc độ ấy, sự phát triển của văn xuôi trong những năm gần đây là tín hiệu rất đáng mừng.
Điều này thể hiện rất rõ qua thống kê các đầu sách xuất bản sau khi hai chi hội hợp nhất. Riêng cuối năm 2025, bên cạnh nhiều tập thơ, hội viên Chi hội đã liên tục công bố các tập truyện ngắn, bút ký, tản văn, tiểu luận phê bình. Điều đáng mừng hơn cả là tiểu thuyết đang dần trở thành một điểm sáng của văn học Gia Lai. Nhìn vào danh mục xuất bản của Chi hội trong năm 2025 đến nay, chúng ta có quyền lạc quan khi liên tiếp nhiều tiểu thuyết ra đời: Những đường thẳng song song của Lê Vi Thủy, Khói thiên di của Nguyễn Thanh Thúy, Xoáy thời gian của Lê Thị Kim Sơn, Đáy sâu của Li Phan, Thung Ca vẫn chưa mưa của Võ Đình Duy, Sương tan mỏm Đơk của Nguyễn Tiến Lập, Giữa hai phía cõi đời của Phạm Đức Long, Đi qua miền nhớ của Lệ Thu… Điều đáng nói là những tác phẩm ấy không lặp lại nhau, khai thác nhiều chủ đề khác nhau. Chính sự đa dạng ấy cho thấy tiểu thuyết Gia Lai đang hình thành nhiều hướng tìm tòi, thay vì chỉ đi trên một lối mòn quen thuộc.
2.
Bất cứ nền văn học nào cũng phải đối diện với quy luật kế thừa. Và một trong những điều quyết định sức sống lâu dài của một nền văn học là liệu đã chuẩn bị được lớp người tiếp nối hay chưa. Ở phương diện này, văn học Gia Lai đang có những tín hiệu rất đáng mừng.
Ngay trước hợp nhất, Bình Định và Gia Lai đều là những địa phương có phong trào sáng tác trẻ khá sôi nổi. Tháng 6.2022, Hội nghị những người viết văn trẻ lần thứ X do Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức tại Đà Nẵng quy tụ 138 đại biểu trên toàn quốc. Bình Định có 5 đại biểu: Trương Công Tưởng, Vân Phi, Nhiên Đăng (Trần Quốc Toàn), Nguyễn Đặng Thùy Trang, Nguyễn Anh Nhật. Gia Lai (cũ) cũng góp 5 gương mặt: Ksor H’Yuên, Trương Thị Chung, Lê Thị Kim Sơn, Tạ Ngọc Điệp, Nguyễn Lữ Thu Hồng. Con số ấy khiến nhiều người bất ngờ bởi hai địa phương này chỉ ít hơn Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, vượt trội so với hầu hết các tỉnh, thành khác.
Sau sáp nhập, hai nguồn lực ấy tạo nên một đội ngũ người viết trẻ đông đảo hơn, đa dạng hơn về vùng miền, trải nghiệm và phong cách sáng tác. Theo thống kê của Chi hội, lực lượng sáng tác trẻ hiện đã lên đến khoảng 30 cây bút, hoạt động khá đều trên nhiều thể loại. Đây là một lợi thế rất lớn mà không phải địa phương nào cũng có được. Điều đáng quý là lớp người viết trẻ hôm nay đang bước ra những sân chơi lớn. Nhiều tác giả liên tục đoạt giải tại các cuộc thi văn học uy tín do Hội Nhà văn Việt Nam, Báo Văn nghệ, Tạp chí Văn nghệ Quân đội, Tạp chí Sông Hương và nhiều đơn vị khác tổ chức. Không ít tác phẩm được giới chuyên môn đánh giá cao, được giới thiệu trên các tạp chí văn chương trung ương, tạo nên dấu ấn vượt ra ngoài phạm vi địa phương.
Đặc biệt, điều khiến tôi ấn tượng là nhiều cây bút trẻ hôm nay không còn bằng lòng với những thành công ban đầu. Họ chủ động xây dựng những dự án sáng tác dài hơi, mạnh dạn bước vào tiểu thuyết, nghiên cứu, phê bình, bút ký – những thể loại vốn đòi hỏi sự tích lũy lâu dài và sức lao động can trường. Một sự kiện khác rất đáng nhắc đến là chương trình ra mắt sách tập thể của các tác giả trẻ tại TP. Hồ Chí Minh, nơi 5 cây bút trẻ Gia Lai gồm Nguyễn Thị Thanh Thúy, Lê Vi Thủy, Lê Thị Kim Sơn, Li Phan và Võ Đình Duy. Họ đã cùng giới thiệu tác phẩm trước đông đảo bạn đọc và giới chuyên môn. Có lẽ chưa bao giờ người viết trẻ của địa phương lại xuất hiện đồng thời với khí thế mạnh mẽ như vậy. Đó là một dấu ấn, một hình ảnh đẹp về một thế hệ đang tự tin bước vào đời sống văn học đương đại.
Sáng tạo là tự thân của mỗi cá nhân. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, chúng ta sẽ thấy phía sau những thành công ấy là cả một quá trình chuẩn bị, của mỗi cá thể và cả sự cộng hưởng từ phía Hội VHNT. Trong nhiều năm qua, Chi hội Văn học và Hội VHNT đã kiên trì tổ chức các trại sáng tác văn học trẻ, các lớp bồi dưỡng sáng tác, các cuộc giao lưu văn học trong nhà trường, tọa đàm chuyên môn và giới thiệu tác giả – tác phẩm.v.v… Chính từ những hoạt động tưởng như rất bình dị ấy, nhiều cây bút trẻ đã được phát hiện, được tạo cảm hứng, được dìu dắt và từng bước trưởng thành.
Không phải ngẫu nhiên mà trong nhiệm kỳ vừa qua, Chi hội đã kết nạp thêm gần 20 hội viên mới từ hai cánh Đông và Tây, trong đó phần lớn là những cây bút trẻ hoặc đang ở độ tuổi sung sức nhất của sáng tác. Đồng thời, nhiều hội viên được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam cũng ở độ tuổi khá trẻ, minh chứng cho thấy quá trình kế cận không còn là mong muốn, mà đã trở thành hiện thực.
Tôi tin rằng, với truyền thống văn chương của hai vùng đất, với sự đồng hành của Hội VHNT và tinh thần trách nhiệm của đội ngũ người cầm bút, Chi hội Văn học sẽ tiếp tục phát huy vai trò nòng cốt, lực lượng người viết trẻ tiếp tục phát huy được năng lực, sở trường, góp phần xây dựng nền văn học Gia Lai giàu bản sắc, hiện đại và ngày càng có vị trí xứng đáng trong đời sống văn học cả nước.
VÂN PHI
