Tháng Giêng vừa cọ vào da…

(VNGL – Thơ và lời bình). Mùa xuân, hai tiếng ấy âm vang cùng vận hành vũ trụ và sự sống ngàn vạn năm qua. Cái mùa khởi đầu một năm luôn là hòa hợp tuyệt diệu của đất trời và lòng người. Sau chuỗi dài âm u đông giá, nắng xuân ấm áp gọi dậy, giăng tràn khắp lối: chồi non lộc biếc, cỏ hoa tinh tươm màu áo mới, và người, mỗi xuân về cứ rạo rực những sinh khởi. Lạ sao, mọi thứ lặp lại, cũng đã ngàn vạn năm, mà không cũ!

Mùa xuân gợi nhiều thi hứng nhưng không dễ có thơ xuân hay. Cứ na ná nhau cái muôn hồng ngàn tía với rập rờn bướm ong và lòng xuân thiếu nữ… – những chất liệu mãi không cũ với đất trời và lòng người – nhưng thơ khó chấp nhận sự nhàm nhạt.

Nhà thơ Triều La Vỹ là một ngoại lệ: trong Hợp tuyển Nhà văn Việt Nam tỉnh Bình Định 2011 – 2021 (NXB Hội Nhà văn, 2022), chùm thơ 16 bài của anh có đến 6 bài xuân. Đó là: Tháng Giêng, Mưa xuân, Đồng dao tháng Giêng, Lòng xuân, Mùa xuân, Khúc xuân. Các tên bài đọc lên đã nghe ra ngọn nguồn những ngân vọng rộn rực thi vị. Mùa màng, thời tiết, năm tháng… đã là một sinh thể: tất cả cùng phối ngẫu với lòng xuân trong nhuần nhị sâu bền dân gian. Cùng thưởng thức Tháng Giêng:

Tháng Giêng vừa cọ vào da
Ngẩn ngơ cả một trời hoa sau vườn
Giận hờn thả xuống ổ rơm
Bao năm cầm lại còn thơm nồng nàn

Mọi khác biệt chỉ ở từ “cọ” và chi tiết ổ rơm. Như đã nói trên, tháng Giêng là một sinh thể, con người cảm nhận chu chuyển mùa màng cũng là lúc cỏ hoa cây lá bừng thức. Chỉ một chữ thôi, chuyện thời khí, hoa cỏ quen thuộc đã sống động lên hẳn. Nhưng sao có “ổ rơm” ở đây? À, không gian thơ đã vọng vào tít xa mùa đông trong quá khứ: giờ đời sống đã khác xưa nhưng cái ổ rơm của ký ức, của cha ông, của nguồn cội còn ấm nồng. Tất nhiên nhớ xưa cũng là để nói nay. Xưa và nay, vẫn đó một tháng Giêng của muôn đời, thân thiết và day dưa.

Khổ tiếp theo là thêm những chuyển động chung khi xuân về: áo hoa, nụ mầm, mắt người… Vẫn vậy, sự giao hòa đất trời và lòng người, ấn tượng ở cách diễn đạt: áo hoa mẩy nụ mầm tháng Giêng, cách so sánh mắt người như bếp mới nhen…

Và rồi, mọi giăng trải đã đủ, như một tất yếu, tháng Giêng sẽ “cận cảnh” đối tượng trữ tình muôn thuở: người nữ – trung tâm khung hình mùa xuân, biểu tượng của phồn sinh của xuân sắc. Đâu đó trong văn chương có cách gọi thật gần gũi và ấn tượng: gái xuân. Đây, gái xuân từ “dắt mối” của tháng Giêng:

Tháng Giêng vừa quệt vào vôi
Cau trầu bỏ cả vào cơi hẹn hò
Lòng em như một mành tơ
Vén lên thấy cả dại khờ bên trong

Nếu cái “ổ rơm” trên đưa tang tình mùa sinh khởi về cội, thì “cơi trầu” đầy truyền thống đến gần hơn với nên duyên. Tất nhiên, em đã đâu đó “tới kỳ tơ liễu” nên mới nói chuyện cau trầu; và em trong trẻo hồn nhiên, tinh khôi dại khờ, nên trầu cau còn chờ động tác “quệt vào vôi” của bà mối tháng Giêng thì duyên tình kia mới thắm. Lạ lùng sao cuộc hợp hôn này của mùa xuân và người xuân!

Nhà thơ có vẻ đã hoàn toàn bị mùa xuân dẫn dắt vào cuộc nhập vai, thăng hoa tuyệt đỉnh: dường như không thể phân biệt đâu là tác giả, đâu là đối tượng biểu đạt:

Mùa xuân hổn hển môi hồng
Nhón chân cho bớt phập phồng đi em
Lần từng cúc áo tháng Giêng
Rộn từ trăm nẻo đàn chim én về.

Trong thể thao, trong các trò chơi, sau những thăm dò, những bài binh bố trận, phần lõi chiến thuật quyết định là lựa chọn thời điểm “tăng tốc”, để “về đích”. Văn chương cũng vậy, một truyện ngắn, một vở kịch, thường tạo những tình huống, những nút thắt, nối tiếp dần đến cao trào, rồi, bùng vỡ một nhận thức, một nhấn sáng cho kết thúc, hạ màn.

Thơ không nhất thiết vậy. Nhưng nếu phù hợp, kiểu xúc cảm cứ nhấn nhá nuôi dưỡng rồi đẩy tới thăng hoa tuyệt đích như Tháng Giêng rất ấn tượng.

Hiệu ứng thật mạnh đến từ hàng loạt động/ tính từ: hổn hển, nhón chân, phập phồng, lần, rộn, về… Tất cả đều khơi gợi. Những từ tượng hình, tượng thanh…, ôi chao, bạn đọc sẽ tự lắp đầy cảm giác hưởng thụ cho mình, thì xuân đấy, thì người đấy, trong chín muồi, cố nén, viên mãn!

Hình ảnh bầy chim én rộn rực trăm nẻo bay về, là một quen thuộc truyền thống kết bài, lại cũng rất khơi gợi từ logic nội tại. Rất kín, rất an toàn, tránh suy diễn kiểu… hiện sinh, nhưng cứ mở ra, mở ra. Ừ, một tháng Giêng, một mùa xuân tràn đầy sinh khởi, là điều tốt lành chứ! Tự tít xa thời Nam Tống, thi nhân Diệp Thiệu Ông còn mô tả sức xuân tự nhiên khôn cưỡng, và cũng ví người con gái như cành hồng hạnh khó thể khóa chặt bởi lễ giáo Nho gia: Xuân sắc mãn viên quan bất trú/ Nhất chi hồng hạnh xuất tường lai (Xuân sắc đầy vườn không thể khóa nổi/ Một cành hồng hạnh vượt tường ra ngoài) đấy thôi.

Một bài thơ xuân trong chuỗi nhiều thơ xuân hay của Triều La Vỹ. Không có bí mật nào của mùa xuân được khám phá ở đây cả. Trước sau, vẫn sắc xuân, sức xuân và người xuân muôn năm không cũ. Chỉ là, nhà thơ khéo vin tựa vào sức sống dân gian trong biểu hiện về xuân và nhất là, khả năng sử dụng ngôn ngữ tài hoa: tung tẩy, nhập vai biến hóa, khơi gợi đủ độ, mà không rơi vào kiểu lạ hóa, làm dáng.

Tháng Giêng, một bài thơ xuân đẹp như lời chúc đầu năm!

TUYẾT NHUNG