Gieo một hạt giống sơn mài

(VNGL – Mỹ thuật). Trại Bồi dưỡng kỹ thuật và sáng tác sơn mài năm 2026 do Chi hội Mỹ thuật Gia Lai tổ chức đã khép lại sau mười ngày làm việc. Điều còn lại không chỉ là những bức tranh đang chờ hoàn thiện, mà còn là niềm tin về một hướng đi mới của mỹ thuật Gia Lai.

Mỗi trại sáng tác đều có những mục tiêu riêng. Có trại hướng đến tác phẩm. Có trại hướng đến trải nghiệm. Với Trại Bồi dưỡng kỹ thuật và sáng tác sơn mài năm 2026, điều chúng tôi mong muốn trước hết là tạo ra một không gian để bồi dưỡng, để học nghề.

Sơn mài là một chất liệu đẹp nhưng không dễ tiếp cận. Không chỉ khó ở kỹ thuật, mà còn khó bởi nó đòi hỏi sự kiên nhẫn, tính kỷ luật và một quá trình lao động bền bỉ. Không thể chỉ đọc sách hay xem vài video là có thể hiểu được sơn mài. Muốn làm được, người học phải trực tiếp trải nghiệm từng công đoạn, từ làm vóc, phủ sơn, gắn vật liệu, gắp từng mảnh vỏ trứng, dán từng lá bạc, phủ màu, ủ sơn rồi mài đi mài lại nhiều lần để từng lớp màu, từng chất liệu dần hiện lên. Mỗi công đoạn đều cần người đi trước hướng dẫn và chỉnh sửa. Đó là thứ kinh nghiệm rất khó truyền đạt chỉ bằng lời.

Có lẽ chính vì vậy mà nhiều năm qua, không ít họa sĩ yêu thích sơn mài nhưng vẫn đứng ngoài chất liệu này. Không phải vì thiếu đam mê, mà vì thiếu cơ hội được học đúng cách. Sơn mài không chỉ truyền qua sách vở, mà còn truyền từ bàn tay người thầy sang bàn tay người học; từ kinh nghiệm của người đi trước sang sự kiên trì của người đi sau.

Ý tưởng tổ chức trại cũng xuất phát từ những quan sát rất đời thường ấy.

Sau khi Chi hội Mỹ thuật Gia Lai được hợp nhất, chúng tôi nhận thấy một sự chuyển động tích cực của lực lượng sáng tác trẻ. Đặc biệt, thế hệ họa sĩ 8x ở khu vực phía Tây Gia Lai đang mang đến nguồn năng lượng mới cho hoạt động mỹ thuật. Điều đáng mừng hơn là ngày càng nhiều họa sĩ nữ lựa chọn con đường sáng tác chuyên nghiệp với sự nghiêm túc và bền bỉ.

Những thành công của họa sĩ Hồ Thị Xuân Thu với chất liệu sơn mài trong những năm gần đây đã tạo nên một nguồn cảm hứng tích cực đối với nhiều họa sĩ trong Chi hội. Tiếp đó là sự trưởng thành của họa sĩ trẻ Mai Thị Kim Uyên cùng sự xuất hiện của những gương mặt như Châu Ái Vân, Nguyễn Nguyên Bút, Lê Kim Thúy, Lê Thị Thanh, Phan Thị Thúy Phượng… Mỗi người một cách tiếp cận, một ngôn ngữ tạo hình riêng, nhưng tất cả đều góp phần làm cho phong trào sáng tác sơn mài ở Gia Lai trở nên sôi động hơn.

Qua các triển lãm gần đây, chúng tôi nhận thấy số lượng tác phẩm sơn mài của các tác giả trẻ tăng lên rõ rệt. Điều đáng mừng là nhiều người không còn xem sơn mài như một thử nghiệm ngẫu hứng mà đã lựa chọn đây là chất liệu để theo đuổi lâu dài. Đằng sau mỗi tác phẩm là rất nhiều thời gian, công sức và cả sự kiên nhẫn mà chỉ những ai thật sự yêu sơn mài mới có thể đi đến cùng.

Quan sát sự chuyển động ấy, chúng tôi hiểu rằng phong trào mỹ thuật Gia Lai đang bước vào một giai đoạn mới. Không chỉ có thêm những tác phẩm mới, mà quan trọng hơn là đang dần hình thành một lớp họa sĩ trẻ sẵn sàng tiếp nhận những chất liệu truyền thống bằng tư duy sáng tạo của hôm nay. Một chất liệu chỉ thật sự có sức sống khi luôn có những người trẻ tiếp tục khám phá và làm giàu cho nó.

Chính từ thực tế đó, Chi hội nhận thấy đã đến lúc cần tạo ra một không gian để những người yêu sơn mài được học tập bài bản hơn. Không phải một lớp học để dạy vài kỹ thuật, mà là một môi trường để cùng làm nghề, cùng thực hành và cùng học từ những người đã có nhiều năm gắn bó với chất liệu.

Từ suy nghĩ ấy, chúng tôi trao đổi với họa sĩ Hồ Thị Xuân Thu. Chị sẵn sàng mở xưởng, chuẩn bị điều kiện làm việc và cùng Chi hội xây dựng chương trình. Qua sự kết nối của chị, họa sĩ Trần Lãng từ Hà Nội nhận lời vào Gia Lai trực tiếp hướng dẫn chuyên môn.

Mười ngày của trại diễn ra trong một không khí làm việc nghiêm túc nhưng rất cởi mở. Những giờ học không chỉ diễn ra khi người hướng dẫn đứng trước lớp. Nhiều bài học đến từ những lần cả nhóm cùng ngồi quanh một tác phẩm để tìm nguyên nhân vì sao lớp sơn chưa đạt, vì sao màu chưa lên như mong muốn, hay vì sao chỉ một thao tác nhỏ cũng có thể làm thay đổi kết quả cuối cùng. Với sơn mài, kỹ thuật nhiều khi không nằm trong giáo trình mà nằm trong từng kinh nghiệm được truyền lại.

Điều làm Ban Tổ chức vui nhất là tinh thần học tập của các học viên. Có người làm việc liên tục từ sáng đến tối. Có người kiên nhẫn mài đi mài lại một bề mặt nhiều lần chỉ để tìm đúng sắc độ mình mong muốn. Có người trước đây chưa từng làm sơn mài, nhưng đến cuối trại đã đủ tự tin để hoàn thành tác phẩm đầu tiên.

Chính điều đó cũng khiến cả họa sĩ Trần Lãng và họa sĩ Hồ Thị Xuân Thu đều bày tỏ sự vui mừng. Hai anh chị đều đánh giá cao tinh thần học tập nghiêm túc, sự cầu thị và thái độ lao động của các học viên. Theo các anh chị, điều đáng quý nhất không phải là các học viên làm được bao nhiêu tác phẩm, mà là ai cũng thật sự bước vào chất liệu bằng sự tôn trọng và mong muốn học đến nơi đến chốn.

Kết thúc trại, gần 20 tác phẩm được thực hiện trực tiếp tại xưởng đã hoàn thành ở mức tương đối hoàn chỉnh. Dĩ nhiên, nhiều tác phẩm vẫn sẽ còn tiếp tục được chỉnh sửa và hoàn thiện, bởi đó cũng là đặc điểm của sơn mài. Tuy vậy, nhìn từ mặt bằng chung, chất lượng chuyên môn của các tác phẩm là một kết quả đáng khích lệ. Nhiều tác phẩm hoàn toàn có thể được lựa chọn trưng bày trong triển lãm chào mừng Đại hội đại biểu Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Gia Lai lần thứ I, nhiệm kỳ 2026 – 2031.

Nhưng nếu chỉ nhìn kết quả bằng gần hai mươi tác phẩm ấy thì có lẽ vẫn chưa đủ.

Điều chúng tôi nhận được còn là sự gắn kết của một Chi hội vừa bước sang chặng đường mới sau hợp nhất. Trong mười ngày ấy, các họa sĩ đến từ hai vùng Đông và Tây Gia Lai cùng ăn, cùng làm việc, cùng thức khuya bên những tấm vóc còn thơm mùi sơn. Những câu chuyện bắt đầu từ kỹ thuật rồi mở rộng sang chuyện nghề, chuyện đời và cả những dự định sáng tác sau này. Nhiều người trước đây chỉ biết nhau qua triển lãm, nay đã trở thành bạn nghề.

Có lẽ nghệ thuật luôn có một khả năng rất đặc biệt. Nó kết nối con người không phải bằng những lời kêu gọi, mà bằng lao động sáng tạo. Khi cùng đứng trước một tác phẩm còn dang dở, người ta dễ lắng nghe nhau hơn, dễ chia sẻ với nhau hơn và cũng dễ tìm thấy những điểm chung hơn. Điều đó có khi còn quý hơn cả một bài học kỹ thuật.

Chúng tôi không kỳ vọng sau mười ngày sẽ có ngay một thế hệ họa sĩ sơn mài mới. Nhưng chúng tôi tin rằng mình đã gieo được một hạt giống. Một hạt giống của tình yêu đối với sơn mài. Một hạt giống của tinh thần học hỏi. Một hạt giống của sự gắn kết trong cộng đồng mỹ thuật Gia Lai.

Nếu vài năm nữa, từ những người tham gia trại hôm nay có thêm những tác phẩm tốt xuất hiện ở các triển lãm khu vực và toàn quốc; nếu có thêm những họa sĩ trẻ đủ tự tin theo đuổi sơn mài; nếu tinh thần đồng hành giữa anh chị em nghệ sĩ ở hai vùng Đông và Tây vẫn được gìn giữ và bồi đắp, thì khi nhìn lại, chúng tôi có thể mỉm cười rằng mười ngày ấy đã không trôi qua vô ích.

Bởi suy cho cùng, điều quý nhất của một trại bồi dưỡng không phải là những gì được hoàn thành trong mười ngày. Mà là những gì còn tiếp tục được nuôi dưỡng sau khi trại đã kết thúc.

NĐK LÊ TRỌNG NGHĨA