(VNGL – Chuyện văn chuyện nghệ). Tôi cầm guitar và tập tành viết nhạc từ khá sớm. Sau này, tôi chọn đi học mỹ thuật, làm tượng, vẽ tranh, rồi dạy học. Đi một vòng khá xa, thỉnh thoảng tôi lại trở về với cây đàn và viết ca khúc.
Càng làm nhiều thứ, tôi càng thấy chúng không xa nhau lắm. Một khối gỗ, một mặt tranh, một câu thơ hay một giai điệu, sau cùng cũng là những cách để giữ lại điều gì đó đã đi qua đời mình. Còn giữ được đến đâu, ở lại với người khác được bao lâu, lại là chuyện khác.
Có những bài hát rất tròn trịa. Giai điệu đẹp, hòa âm rất có nghề, câu chữ không có gì đáng chê. Nhưng bài vừa dứt, cảm giác về nó cũng nhạt dần. Trong khi có bài chỉ vài hợp âm quen, lời ca giản dị, vậy mà nhiều năm sau vẫn còn một câu nằm lại trong trí nhớ.
Khoảng cách ấy làm tôi nghĩ nhiều.
Trong hội họa, dù được học hành chính quy, biết pha màu, hiểu giải phẫu, người vẽ vẫn chưa chắc tạo được một bức tranh có sức sống. Tôi từng đứng trước những tác phẩm kỹ thuật rất chắc mà lòng vẫn yên. Lại có những thứ còn thô, còn gồ ghề, nhưng khiến mình không thể bước qua ngay.
Âm nhạc chắc cũng vậy. Nhạc lý cần học. Hòa âm, tiết tấu, cấu trúc, cách phát triển giai điệu đều cần biết. Tôi không tin cứ có cảm xúc là đủ. Một ý nghĩ dù hay đến đâu cũng cần một hình thức đủ sức chứa nó. Có khi mình cảm thấy rất nhiều, nhưng làm ra tác phẩm lại chẳng chuyển được bao nhiêu đến người xem, người nghe.
Bởi vậy, chuyện học nghề không thể xem nhẹ. Chỉ có điều, càng học, càng làm, mình càng phải tự hỏi: bên trong mình có gì để đưa vào đó?
Nhiều thứ tôi từng viết không đến từ những chuyện lớn. Chúng thường bắt đầu rất vụn. Một mùi hương thoáng qua. Một khoảng trống trong chiều cuối năm, không có mẹ. Một con đường đã đi hàng trăm lần, nhưng chiều ấy tự nhiên trở nên khác. Một người đã xa mà dáng vẫn bước ra trong tiếng đàn.
Lúc những chuyện ấy xảy ra, mình chẳng nghĩ sẽ viết gì. Chúng cứ nằm đâu đó. Một tháng, một năm, có khi rất lâu. Đến một ngày chạm vào dây đàn, chúng bỗng trở về.
Tôi vẫn nghĩ sáng tác thường bắt đầu từ những điều đã đi qua nhưng cứ mắc lại trong mình.
Một cơn mưa vốn chỉ là một cơn mưa. Nhưng khi nó gợi lại mái hiên cũ, người từng đứng cạnh, buổi chiều tưởng đã quên, mình nghe tiếng mưa cũng khác. Cảnh vật vẫn thế, chỉ có người nhìn nó đã mang thêm một câu chuyện. Có lẽ vì vậy mà cùng viết về mưa, có người khiến ta thấy trời đang mưa, có người lại khiến ta nhớ một người.
Vì làm mỹ thuật, tôi khá để ý đến hình ảnh và không gian mà lời ca – âm nhạc gợi ra.
Tôi nghe nhiều bài hát nói về nỗi nhớ, nỗi đau, tình yêu, quê hương. Có câu gọi thẳng tên cảm xúc mà vẫn khiến mình xúc động. Nhưng cũng có bài giải thích quá nhiều: vì sao thương, vì sao nhớ, đau đớn đến nhường nào. Mọi điều đã được nói hết, người nghe đôi khi chẳng còn khoảng nào để tự bước vào.
Đọc thơ, tôi học được cách dừng lại trước khi nói hết.
Trong ca từ Trịnh Công Sơn, một hàng cây, một vai áo, một con đường hay dấu chân thường gợi ra nhiều hơn điều được nhắc tới. Người nghe có thể gặp trong đó một phần đời mình mà câu hát chẳng cần kể rõ.
Hà Nội trong những ca khúc của Phú Quang cũng vậy. Tôi nhớ thành phố ấy qua một chút lạnh, một con phố, một căn nhà, một người đã xa. Những hình ảnh ấy khiến cả người chưa sống ở Hà Nội cũng có thể thấy lòng mình vương vấn.
Ở Trần Tiến, tôi lại thích cách ông tìm ra cái tứ từ những câu chuyện rất đời. Một chi tiết nhỏ, một lời ăn tiếng nói quen thuộc, đặt đúng chỗ đã có thể làm hiện lên cả một phận người. Có lúc nghe như ông đang kể chơi, bông đùa vài câu, rồi đến một chỗ tự nhiên mình nghẹn lại. Những thương yêu, lo toan, lỡ dở trong câu hát gần đến mức mình thấy người ấy như đã từng gặp, chuyện ấy như đã từng trải qua.
Đỗ Trung Quân viết về quê hương từ chùm khế, con đường, cánh diều, con đò. Những thứ nhỏ bé của tuổi thơ đủ sức mang theo một tình cảm rất lớn. Giáp Văn Thạch đã tìm được cho những câu thơ ấy một giai điệu giản dị, cất lên tự nhiên như hơi thở. Nghe bài hát, ta gặp lại một phần tuổi thơ mình trong đó. Có lẽ vì thế mà cả lời lẫn nhạc cứ ở lại trong lòng bao người.
Những câu thơ, câu hát ấy khiến tôi nghĩ nhiều về cách nhìn của người viết. Cùng một chiếc lá, mình thấy chiếc lá; trong một cái nhìn khác, nó có thể đã là một mùa đang rời khỏi cây. Cái nhìn ấy làm câu chữ có đời sống. Nếu chưa nhìn thấy gì mà đã lo lựa chữ cho đẹp, rất dễ viết ra những câu nghe quen ngay từ lần đầu.
Người viết lời hát có nhiều điều để học từ thơ ở chỗ ấy. Nhưng lời ca còn phải sống cùng giai điệu, nhịp điệu và giọng hát. Có câu đọc riêng rất bình thường, khi cất lên lại khiến mình xúc động. Bởi vậy, tôi tìm ở thơ trước hết sự tinh tế trong cách cảm nhận đời sống. Chuyện dùng chữ đến sau.
Lời ca cũng dễ mắc bệnh thừa chữ đẹp. “Khát vọng”, “nồng nàn”, “cháy bỏng”, “thiết tha”, “tự hào”, “yêu dấu”… Chữ nào cũng có chỗ dùng. Nhưng đặt nhiều chữ đẹp cạnh nhau, câu hát chưa chắc đã có sức nặng.
Tôi cũng từng giữ những câu nghe khá kêu. Vài hôm sau đọc lại mới nhận ra chúng chẳng mang dấu vết gì của mình. Đặt vào bài hát của người khác cũng được, đổi sang một vùng đất khác cũng chẳng sao.
Thế là bỏ. Có câu tiếc mãi mới bỏ được.
Làm mỹ thuật, tôi quen với sự đắn đo ấy. Một nhát đục có thể làm hỏng cả khối. Thêm một màu có thể mất khoảng thở của bức tranh. Lời hát cũng vậy. Đôi khi phải bỏ đi câu mình thích nhất thì phần còn lại mới đứng được với nhau.
Dĩ nhiên, ít chữ chưa chắc đã hay. Điều tôi muốn học là nhận ra lúc nào câu hát đã đủ. Nếu căn phòng đã hiện lên đủ vắng, có lẽ không cần thêm lời giải thích rằng tôi đang cô đơn. Nếu một chi tiết đã khiến người nghe chợt nhớ đến ai đó, câu hát có thể dừng ở đấy.
Tôi thích khoảnh khắc người nghe quên mất mình đang nghe chuyện của người khác.
Điều ấy càng rõ khi nghe những ca khúc viết về một vùng đất. Ta thường gặp tên núi, tên sông, tên thành phố; rồi miền đất nghĩa tình, con người thân thiện, quê hương đổi mới, khát vọng vươn xa. Những điều ấy có thể đều đúng. Nhưng có bài nghe xong, tôi biết thêm vài địa danh mà vẫn chưa thấy mình gần nơi ấy hơn.
Tây Nguyên còn bao nhiêu đời sống ngoài đại ngàn, cồng chiêng và rượu cần. Biển cũng còn bao nhiêu chuyện ngoài sóng, cát và thuyền.
Trong ký ức tôi, một vùng đất đôi khi chỉ còn mùi cá từ bến biển buổi sớm, quán nhỏ đã dẹp từ lâu, một mảng tường hắt nắng, một cuộc chia tay ở bến xe. Có người đã rời thành phố nhiều năm, vậy mà mỗi lần đi ngang khúc đường cũ, mình vẫn vô thức nhìn sang phía ấy.
Tôi muốn gặp những điều như vậy trong câu hát. Muốn biết người viết đã sống ở đó ra sao, nhớ điều gì, thương ai, có chuyện gì khiến họ đi xa rồi vẫn ngoái lại. Tên núi, tên sông khi nằm trong một câu chuyện cụ thể cũng trở nên thân thuộc hơn. Người nghe có thể chưa từng đến, nhưng đã có một điều để nhớ.
Viết về quê hương, vì thế, đôi khi chỉ cần tìm được một chi tiết thật đúng. Chuyện khó là chi tiết ấy thường rất gần, gần đến mức mình quen mắt rồi bỏ qua, cứ mải tìm những điều lớn lao hơn.
Mỗi lần tự hỏi câu hát của mình có gì đáng để người khác nhớ, tôi cũng thấy mình bớt bận tâm đến chuyện được gọi là gì.
Một giải thưởng, tên mình trong một hội nghề nghiệp, một lời giới thiệu trang trọng trước khi tác phẩm xuất hiện – những điều ấy có niềm vui của nó. Tôi cũng từng vui khi tác phẩm được trao giải. Chẳng cần giả vờ rằng người làm nghệ thuật không mong được ghi nhận.
Nhưng buổi lễ nào rồi cũng tan. Tấm bằng mang về cất. Sáng hôm sau, mình lại đứng trước một tác phẩm mới, vẫn phải loay hoay từ chỗ chưa biết làm thế nào.
Cây đàn cũng vậy. Nó không biết người đang cầm nó có phải “nhạc sĩ” hay không. Đặt tay lên dây đàn, mình vẫn phải tìm từng nốt, nghe từng câu, bỏ đi những gì chưa ổn. Có khi ngồi rất lâu cũng chẳng được gì.
Bởi vậy, mỗi lần trở lại với cây đàn, tôi thấy nhẹ nhõm hơn khi cứ nghĩ đơn giản: có một điều muốn viết, thử xem có viết được không.
Khó ai dám khẳng định mình nắm được công thức làm nên một bài hát hay. Riêng tôi, có lúc vừa viết xong thấy thích lắm, ít hôm nghe lại đã muốn sửa. Cũng có câu tưởng bình thường, về sau lại thấy đó là câu mình muốn giữ.
Những bài hát ấy đã có một quãng đời âm thầm trước khi thành giai điệu. Một hình ảnh không quên, một câu chưa nói, một niềm vui, một người đã xa. Chúng nằm lại giữa những ngày làm tượng, vẽ tranh, soạn bài, lên lớp. Mình vẫn sống, vẫn làm công việc của mình, tưởng như đã quên.
Rồi một hôm, chẳng hiểu vì sao, tay mình tìm đến cây đàn.
Điều đã sống từ lâu, lúc ấy mới thành câu hát.
Còn bài hát có hay hay không, tôi cũng như mọi người thôi, phải chờ nghe lại.
LÊ TRỌNG NGHĨA
