(VNGL – Ghi chép). Ngày 20 và 21.3, đoàn công tác gồm Hội Văn học Nghệ thuật, Hội Nhà báo và Thư viện tỉnh có chuyến đi thực tế tại Đồn Biên phòng Ia O. Với tôi, đây là lần đầu tiên đặt chân về biên giới phía Tây, nơi những người lính sống cùng nắng gió, cùng rừng già, lặng lẽ giữ gìn từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc.
Dấu xanh cột mốc
Trên chuyến xe chở anh em văn nghệ sĩ, câu chuyện về Ia O, về đất và người vùng biên cứ nối nhau không dứt. Nhà thơ, đại tá Trần Hà, người từng gắn bó cả đời với sắc xanh áo lính, giọng vui vẻ: “Tôi đã đi nhiều đồn biên phòng, nhưng vẫn muốn đi nữa, bởi mỗi lần đi là một lần được sống lại ký ức, có thêm tư liệu và xúc cảm để viết”. Những ký ức về các đồn biên phòng Ia Pnôn, Ia Lốp… được ông nhắc nhớ. Ông còn nhắc cả chuyến đi vào tháng 10 năm ngoái, khi ông viết bút ký Nặng tình con chữ vùng biên, ghi lại những lớp học xóa mù do chính người lính đứng lớp. Cùng đoàn, có NSNA Huy Tịnh. Anh và nhà thơ Trần Hà khá thân tình nên suốt dọc dài đường đi, hai anh không ngừng đùa vui đốp chát nhau, khiến chuyến đi dài trở nên nhẹ nhàng hơn. Khi nhắc về Đồn Biên phòng Ia O, NSNA Huy Tịnh cười, bảo: Không dưới mười lần tôi đến đồn này. Tôi có cả một tệp ảnh rất dày về Đồn Biên phòng Ia O, từ lúc đồn còn đơn sơ đến khi được xây dựng khang trang như giờ. Lẽ thân thuộc vậy, nên tài xế xe cứ theo lời “hoa tiêu” Huy Tịnh mà lướt qua những dáng đồi nhấp nhô về phía Ia O. Con đường vào đồn giờ đã trải nhựa, dễ đi hơn trước rất nhiều. Hai bên đường, rừng thưa rồi rừng dày, có đoạn cây cao vút, tán khép lại thành một vòm xanh thẫm, ánh sáng chỉ lọc xuống thành những vệt mỏng. Xe càng đi sâu, tiếng ồn phố thị rơi rụng lúc nào không hay…
Phải mất nửa ngày trời, chúng tôi mới tới Đồn Biên phòng Ia O. Đồn hiện ra giữa một khoảng thoáng. Phía trước là rừng điều đang mùa trái chín. Thấp thoáng bóng người dân đi hái điều giữa màu xanh ngút ngàn. Những cái bắt tay của cán bộ, chiến sĩ đón đoàn thật chặt, thật ấm. NSƯT Đặng Công Hưng, Trưởng đoàn của Hội VHNT tỉnh, nói: “Mỗi lần gặp gỡ chiến sĩ biên phòng đều có nhiều kỷ niệm thân thương”. Ngay tại sân đồn, một chiến sĩ trẻ chạy đến chào anh Hưng, gọi anh là thầy. Họ đã quen nhau hơn chục năm, từ những lớp học biên đạo ngày trước. Ở nơi biên giới xa xôi này, những mối duyên cũ bất ngờ nối lại, khiến khoảng cách bỗng chốc gần hơn.
Sau khoảng thời gian gặp gỡ, giới thiệu giữa các cán bộ, chiến sĩ và các văn nghệ sĩ, nhà báo của đoàn, chúng tôi được nghe hai Phó đồn trưởng là thiếu tá Nguyễn Đình Yêm và thiếu tá Nguyễn Đức Anh chia sẻ về hoạt động của Đồn.
Đồn Biên phòng Ia O đứng chân trên địa bàn xã Ia O, quản lý hơn năm cây số đường biên giới chạy dọc theo sông, tiếp giáp với nước bạn Campuchia, thuộc tỉnh Ratanakiri. Đường biên ấy được đánh dấu bằng những cột mốc cụ thể: mốc chính 25(3) và hai mốc phụ 25/1 (2), 25/2 (2). Năm 2025, an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội vùng biên giới này cơ bản ổn định dẫu vẫn còn đó những “gợn sóng” âm thầm…
Ở phía nội biên, đời sống người dân vẫn còn nhiều khó khăn. Những con số được đưa ra khiến chúng tôi lặng đi khi Ia O còn hơn một trăm hộ nghèo, hơn hai trăm hộ cận nghèo, và vẫn còn những gia đình thiếu đói vào mùa giáp hạt. Có một chi tiết khiến tôi suy nghĩ mãi. Năm qua, lượng kiều hối gửi về tăng mạnh, cùng với đó là các hoạt động từ thiện với giá trị không nhỏ. Những dòng tiền ấy, lẽ ra là niềm vui, là chỗ dựa cho người dân vùng khó, nhưng trong một số trường hợp, lại vô tình tạo ra tâm lý trông chờ, ỷ lại. Một bộ phận người dân bắt đầu quen với việc “được cho”, hơn là tự mình làm ra. Nghe đến đó, tôi chợt hiểu thêm một góc khác của công việc nơi biên giới. Giữ đất đã khó, giữ lòng người còn khó hơn.
Sau buổi gặp gỡ, nghe đơn vị giới thiệu tình hình, chúng tôi thống nhất cùng nhau lên đường thăm cột mốc biên giới mà đồn đang quản lý. Cột mốc 25(3), một điểm mà trước đó, trong mường tượng của tôi, chỉ là một ký hiệu trên bản đồ. Nhưng khi đứng trước nó, chạm tay vào lớp đá hoa cương rắn lạnh, tôi mới hiểu, hóa ra đường biên không hề trừu tượng.
Cột mốc nằm ở ngã ba sông. Ba dòng nước gặp nhau, nhưng mỗi dòng lại mang theo một không gian, một đời sống, một ý nghĩa lịch sử khác. Chúng tôi đứng ở phía này đất Việt. Chỉ cần nhìn qua, đã thấy bên kia là đất bạn Campuchia. Xa hơn nữa, trong một góc nhìn mở ra theo triền sông và rừng, là vùng đất tiếp giáp với Quảng Ngãi. Đây là khu vực đặc biệt, nơi các dòng sông Sa Thầy và Sê San hội tụ, tạo nên địa hình hiểm trở khiến việc cắm mốc phải thực hiện tại ba vị trí khác nhau.
Cột mốc 25(3) được cắm trên thực địa vào ngày 15 tháng 04 năm 2008. Việc cắm mốc này dựa trên Hiệp ước biên giới đất liền giữa Việt Nam và Campuchia ký năm 2005 và bản bổ sung năm 2019. Do điều kiện địa hình thực tế không cho phép cắm mốc trực tiếp trên sông tại khu vực hợp lưu của sông Sa Thầy và sông Sê San, hai nước đã thống nhất cắm cụm ba cột mốc gồm mốc chính 25(3) và hai mốc phụ. Cột mốc 25(3) thể hiện sự thiêng liêng và bất khả xâm phạm của chủ quyền lãnh thổ Tổ quốc. Đây là địa điểm cán bộ, chiến sĩ biên phòng và nhân dân địa phương nêu cao tinh thần trách nhiệm trong việc quản lý và bảo vệ biên giới quốc gia.
Tại đây, một nghi thức chào cột mốc biên giới hết sức nghiêm trang đã diễn ra. Các thành viên trong đoàn đều đứng thẳng, nghiêm, mắt dõi về cột mốc. Đại úy Rmah Trung, người lính gọi NSƯT Đặng Công Hưng là thầy, hiện đang là Đội trưởng Tham mưu hành chính của đồn. Giọng Rmah Trung dõng dạc, thuyết minh về cột mốc biên giới rõ rành từng lời. Xong lời thuyết minh, anh không quên nhắc: Cột mốc là thiêng liêng, đề nghị các đồng chí khi chụp hình lưu niệm phải chỉnh tề, nghiêm trang.
Cũng tại buổi chiều hôm ấy, gần ngay cột mốc, tôi đã bắt gặp ba đứa trẻ đồng bào Gia Rai đầu trần đang đi nhặt trái điều ở rừng điều bao quanh cột mốc. Những đứa trẻ dõi mắt về đoàn người đang đứng nghiêm trang chào cột mốc bằng đá như đang đứng nghiêm trước quốc kỳ linh thiêng. Có lẽ, chúng chưa thực sự hiểu hết những giá trị về chủ quyền, nhưng từng tấc đất thân thuộc, từng chút gắn bó với cuộc sống quê hương vùng biên này sẽ hun đúc lên một tình yêu cho chúng, lặng lẽ hình thành nên một ý thức gìn giữ chủ quyền, đất đai của cha ông.
Gió từ phía sông thổi lên, mang theo hơi nước mát lạnh. Tôi nhìn xuống dòng nước, tự hỏi có bao nhiêu câu chuyện đã trôi qua đây? Những chuyến tuần tra, những dấu chân lặng lẽ, những đêm mưa, những ngày nắng, và cả những điều không thể kể hết.
Mưa vùng biên
Trên đường trở về đồn, chúng tôi ghé lại một bãi sông Sê San. Dòng sông mùa này hiền hòa, nước lặng lẽ trôi, mang theo một màu xanh thẫm. Từ bãi sông nhìn sang, đồn của nước bạn hiện ra rõ ràng bên kia bờ, gần đến mức có cảm giác chỉ cần gọi to là có thể nghe thấy tiếng đáp lại.
Thiếu tá Nguyễn Đức Anh đứng cạnh tôi, chỉ tay về phía bên kia, chậm rãi nói: “Người dân hai bên sông phần đông là người Gia Rai, nhiều gia đình có quan hệ thân tộc từ bao đời”. Lẽ vậy, con sông là ranh giới, nhưng cũng là sợi dây nối kết. Bởi vậy mà cuộc sống hai bên vẫn chan hòa, gần gũi, như những xóm làng chung một bến nước. Tôi hỏi anh Đức Anh về sự phối hợp giữa hai đơn vị biên phòng. Anh cười, nói gọn: “Gặp nhau thường xuyên lắm anh”. Những cuộc gặp định kỳ, những lần trao đổi công việc, những cái bắt tay qua lại giữa hai bờ… cứ thế diễn ra đều đặn. Có khi, ngoài chuyện nghiệp vụ, còn là sự sẻ chia, khi thì ít lương thực, khi là chút vật chất hỗ trợ nhau trong những thời điểm khó khăn.
Những cuộc đối ngoại giữa chính quyền hai bên cũng được duy trì. Những lần qua lại, những phần quà trao tay, những buổi gặp mặt giữa làng này với làng kia… tất cả góp phần giữ cho đường biên không chỉ yên ổn, mà còn ấm lên bởi tình người. “Như năm 2025, đơn vị đã chủ trì, tham mưu cho UBND xã Ia O chuẩn bị và tổ chức 02 lần đối ngoại giữa chính quyền xã Ia O – xã Nhang (Campuchia) và sơ kết mô hình kết nghĩa giữa làng Bi của xã la O và làng Tăng Lôm của xã Nhang; thông qua đối ngoại đã tặng 91 phần quà cho chính quyền, Lực lượng vũ trang nước bạn và người dân hai bên biên giới trị giá hơn 140 triệu đồng”, anh Đức Anh chia sẻ.
Chúng tôi về đồn, đêm ở Ia O xuống rất nhanh. Ánh sáng vừa rút đi, bóng tối đã tràn xuống đặc quánh, sâu hun hút. Những âm thanh ban ngày lắng lại, tiếng ve tắt dần, nhường chỗ cho gió và tiếng côn trùng ri rả từ phía rừng đêm. Thỉnh thoảng, một tiếng tắc kè gọi bạn vang lên, âm thanh bật ra rồi tan vào khoảng tối mênh mang.
Bữa cơm tối ở đồn trở thành một kỷ niệm riêng của mỗi người trong đoàn. Những món ăn giản dị nhưng tươm tất, được chính tay người lính chuẩn bị chu đáo. Rồi một “đoàn khách không mời” xuất hiện. Đàn mối báo hiệu sắp mưa bị ánh sáng hút tới, ban đầu chỉ lác đác, rồi dày dần, bay kín cả khoảng không trên bàn ăn. Chúng bám vào chén bát, vào thức ăn, khiến bữa cơm chốc chốc lại gián đoạn. Đại tá Trần Hà cười lớn: “Phải tắt điện trong phòng, mở điện ngoài sân thì mới mời được mấy ảnh ra được”. Mọi người đứng dậy, bật tắt đèn, xua mối, rồi lại ngồi xuống. Bữa cơm cứ thế chập chờn giữa sáng và tối, giữa tiếng cười và những cánh bay rào rạt. Chính trong cái gián đoạn ấy, tôi hiểu thêm một phần đời sống của người lính nơi biên giới, nó hiện diện ngay trong những bữa cơm như thế này. Giản dị, có phần bất tiện, nhưng ấm áp.
Ngay trong bữa cơm vùng biên, một chương trình giao lưu văn nghệ được thổi bùng lên đầy khí thế. Nhà văn Trần Quang Khanh, Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Gia Lai giới thiệu Đại úy Rmah Trung mở màn chương trình. Rmah Trung nâng niu cây đàn vừa mới được tặng, bấm những hợp âm đầu tiên dạo khúc rock Tây Nguyên. Tiếng đàn, rồi giọng hát vang lên giữa rừng đêm. Những tràng vỗ tay rào rạt. Ngoài trời mưa bắt đầu rơi và đám mối cũng thưa dần. Âm nhạc kéo mọi người lại gần nhau hơn. Từ tiếng đàn của người lính trẻ, mạch âm thanh lan sang những ngón đàn từng trải của các cây guitar Đăng Huy, Bùi Duy Phong đặc biệt cây organ Kim Vân đã hòa theo các làn điệu bài chòi của các giọng ca NSƯT Hoài Nam, Hồng Trận. Rồi những khúc ca hào hùng về biên giới, về đất nước, về tình yêu… của các văn nghệ sĩ, các nhà báo và người lính cứ thế nối nhau nhen lên một ngọn lửa ấm giữa vùng biên, mặc ngoài trời đang mưa.
Thấy tôi nhìn mưa tư lự, một anh lính trẻ cười, nói: “Mưa vậy chứ các đồng đội em vẫn đi tuần, càng mưa càng phải căng mắt bởi kẻ xấu vẫn lợi dụng thời tiết…”.
Tôi nhìn ra ngoài. Mưa vẫn trắng xóa. Trong tưởng tượng của tôi, những con đường đất ban ngày chúng tôi nhìn thấy, giờ đã biến thành những dải bùn trơn trượt. Những lối mòn xuyên rừng, giờ tối đen như mực. Vậy mà ở đâu đó ngoài kia, vẫn có những bước chân đang đi, vẫn có những ánh đèn pin lia qua những thân cây, vẫn có những đôi mắt “chong” trong mưa. Bởi, phía sau họ, là cả một dải đất dài, là hàng trăm hàng ngàn những mái nhà đang ngủ yên…
Sáng hôm sau, trời ráo hoảnh. Cơn mưa đêm như vừa đi qua để lại một khu rừng được gột rửa. Màu xanh mở ra như tươi hơn, sáng hơn. Đất còn ướt mềm dưới chân, nhưng không khí thì trong và mát lạ. Những người lính trở về sau ca tuần tra đêm. Họ cười, chào chúng tôi, nhẹ như vừa đi dạo đâu đó, chứ không phải vừa trải qua một đêm mưa gió. Nhìn họ, tôi chợt nhớ đến cột mốc 25(3) hôm qua, nhớ cái chạm lạnh nơi đầu ngón tay, và tự thâm tâm như hiểu thêm rằng, để giữ cho những cột mốc ấy lặng lẽ đứng yên, có biết bao bước chân đã không ngừng đi trong đêm.
Ở Ia O này, người dân thêm quý lính biên phòng bởi những việc làm lặng thầm vì dân. Thiếu tá Nguyễn Đức Anh chia sẻ, đơn vị vẫn đều đặn tổ chức những chương trình hướng về bà con, từ “Xuân Biên phòng ấm lòng dân bản”, “Tháng ba biên giới”, đến những phần quà được trao tận tay trong những mùa giáp hạt. Vài cụ già neo đơn được bộ đội nhận chăm sóc, khám bệnh, tặng quà. Những đứa trẻ vùng biên được đỡ đầu, có thêm điều kiện đến trường, bớt đi phần nào những chông chênh đầu đời. Từ đồng lương của mình, những người lính còn lặng lẽ góp lại để nâng đỡ các em, đủ để giữ một hành trình học tập không bị đứt quãng. Những chương trình như “Nâng bước em đến trường” hay những dự án nhỏ vì trẻ em vùng biên vẫn được duy trì đều đặn, như một cách để gieo thêm niềm tin trên mảnh đất còn nhiều gian khó.
Rời Ia O, con đường đất đỏ lại mở ra trước mắt. Xe lăn bánh chậm rãi, rừng lùi dần phía sau. Nhưng tôi biết, có những thứ sẽ còn ở lại, lằng lặng trong ngăn ký ức mỗi người. Đó là cảm giác khi lần đầu chạm tay vào đường biên. Đó là tiếng mưa vùng biên như gói cả bước chân người lính trẻ. Còn với tôi, Ia O, lần đầu chạm ngõ, đã lắng lại bao thân thương để còn lưu dấu dài lâu trong hồi ức.
ĐỨC LINH
