(VNGL – Truyện ngắn). Buôn M’Ling nằm lọt thỏm giữa con đường độc đạo từ quốc lộ đi vào sâu trong núi. Đỉnh Chư Mân sừng sững che khuất những tia nắng cuối ngày cả khi mặt trời chưa kịp tắt. Ja Ri Niê lớn lên trong cái hũ tối đầy mùi gỗ mục, mùi của những hủ tục đóng rêu trên vách đá.
Tuổi thơ của Ja Ri là những chuỗi ngày chạy nhảy trên sàn gỗ nhà dài, nơi bước chân vang lên thanh âm như tiếng gõ vào vách đại ngàn. Nhà dài như một thế giới rộng và sâu hun hút. Ở đó, Ja Ri lớn lên giữa mùi hăng nồng của rượu cần ủ trong ché sành và mùi khói bếp bám trên những cây cột nhà, những chiếc ghế kpan đen bóng.
Bếp lửa cháy lách tách, tung lên những tàn đỏ. Ja Ri Niê ngồi bó gối ở đó, đôi mắt sâu thẳm nhìn vào hư vô. Cô thấy mình bị giữ lại giữa một khoảng không tên. Cô chỉ nghe kể về ama, amí trong những lời kể của dì, học cách nhận biết dòng tộc qua những hình chạm khắc đôi bầu vú trên cầu thang mẹ. Mỗi tối, bên bếp lửa bập bùng, Ja Ri say sưa nghe bà kể khan, những sử thi dài dằng dặc về tổ tiên gắn liền với đất bazan đỏ máu.
Mặt trời chưa kịp xé toạc màn sương mù dày đặc bao phủ đỉnh Chư Mân, tiếng chày giã gạo của dì H’Blan đã vọng lên, đập vào vách gỗ tạo nên thứ âm thanh đều đặn, khan đục. Đó là tín hiệu của một ngày mới ở buôn M’Ling. Ja Ri Niê thức dậy khi hơi lạnh của sương núi còn thấm đẫm trong chăn. Cô theo dì lên rẫy. Con đường mòn dẫn lên nương rẫy ngoằn ngoèo cắt ngang lưng chừng núi. Đất bazan đỏ quạch bám chặt lấy gót chân trần của hai dì cháu.
Những ngày ấy, cuộc sống trôi qua phẳng lặng. Ja Ri đeo chiếc gùi mây nặng trĩu những bắp ngô non, mùi sữa ngô thơm lẫn vào mùi mồ hôi chua nồng trên áo. Dì H’Blan lầm lũi đi trước, tấm lưng còng xuống như gánh cả góc trời xám xịt xa xa chuẩn bị đổ mưa. Trên rẫy, hai dì cháu cúi mặt làm cỏ, tiếng cuốc va vào đá lách cách. Nắng xiên khoai, đổ lửa khiến những giọt mồ hôi của Ja Ri chưa kịp rơi đã bết lại trên tóc. Bữa cơm trưa diễn ra ngay tại chòi rẫy với cơm lam chấm muối ớt xanh, cà đắng và vài con cá suối bóp chua. Gió đại ngàn thổi thốc vào chòi, mang theo mùi đất từ xa.
Ja Ri thấy lòng mình nhẹ bẫng. Sự bình yên này có vị ngọt lợ của nước suối đầu nguồn, nhưng sao cô vẫn thấy lo âu. Cô nhìn tấm lưng của dì, thấy bóng dáng tương lai của mình in hằn trên đó. Một sự cam chịu câm lặng. Ja Ri sợ sự yên ả này, bởi cô biết, trước cơn bão lớn, rừng già thường im lặng như thế. Bình yên ở đây mỏng manh như sợi tơ nhện giăng trước gió.
Tiếng chim kơ tia cũng báo hiệu trời sắp tối, trên con đường mòn xa xa chỉ còn thấy bóng lưng của hai dì cháu lủi thủi vác gùi dần nhỏ lại. Bóng tối từ các hốc cây bò lan nhanh về bản. Ánh sáng nhập nhoạng từ chiếc bóng đèn giăng đầy những mạng nhện ghìm chặt không gian góc bếp. Bữa cơm chiều như thường lệ cũng chỉ có hai dì cháu, dượng đi làm xa nên thi thoảng mới về.
– Ước gì cháu cũng có thể nấu những món ngon như dì.
Ja Ri thốt lên khi vừa hết chén canh bột lá yam vào miệng. Còn dì H’Blan chỉ cười. Ăn cơm xong, dì H’Blan ngồi bên khung dệt, đôi tay gầy guộc đưa thoi thoăn thoắt. Ja Ri ngồi bên cạnh, học cách luồn những sợi chỉ đỏ, đen vào nhau. Tiếng khung cửi lách cách, đều đều như nhịp đếm của thời gian. Trong không gian đặc quánh mùi khói ám, những hoa văn kteh trên tấm thổ cẩm cũng dần hiện ra với những hình thoi, hình quả trám tượng trưng cho đất đai và nòi giống.
Dì dạy Ja Ri rằng người con gái Ê Đê phải biết giữ ngọn lửa và biết dệt tấm váy cho ngày cưới. Lửa bếp liếm láp vào đáy nồi đồng, soi rõ khuôn mặt khắc khổ của dì. Dì cũng kể cho Ja Ri nghe về những người đàn bà đã chết vì kiệt sức, về những cuộc “nối dây” để giữ gìn tài sản. Giọng dì hòa vào tiếng nổ lép bép của than củi. Căn nhà dài hun hút lúc này giống như một cái hang lớn, nuốt chửng những con người nhỏ bé vào bụng. Ja Ri nhìn dì, nhìn những sợi chỉ đang đan chéo vào nhau, thắt chặt, không lối thoát.
Đêm ở Tây Nguyên sâu thẳm và bí hiểm. Khi tiếng cồng chiêng từ nhà già làng đã ngắt, cả buôn chìm vào giấc ngủ. Ja Ri nằm cạnh dì trên chiếc chiếu cói đã sờn mép. Bên ngoài, tiếng gió hú qua khe liếp như tiếng than khóc của những linh hồn đi lạc. Tối hôm đấy, Ja Ri nghĩ đến tục nối dây, rùng mình khi thấy dì đang nằm cạnh mình. Những sợi chỉ như máu, như đất, chúng quấn lấy ngón tay cô, siết nhẹ. Cô yêu dì, yêu cái bếp lửa này, nhưng cũng ghê sợ nó. Tục nó đã ngấm vào từng thớ gỗ, từng sợi vải nơi đây. Cô cảm thấy mình đang bị dệt vào một tấm thảm định mệnh mà không thể nào cựa quậy. Sự ấm áp của bếp lửa chỉ là lớp vỏ bọc cho sự lạnh lẽo của những luật tục hà khắc đang chờ đợi ngoài kia. Ja Ri cảm nhận được hơi ấm từ người dì, mùi thổ cẩm còn phảng phất. Cô mở mắt trân trân nhìn lên mái nhà đen kịt, nơi bồ hóng bám dày thành từng lớp như rêu. Cô nghe tiếng mọt nghiến gỗ, tiếng chuột chạy, rúc trên xà ngang. Ja Ri nép sát vào dì, tìm kiếm chút an toàn mong manh. Trong thời khắc nửa tỉnh, nửa mê cô thấy mình chạy mãi, chạy mãi trong rừng già mà không tìm thấy lối ra. Dì nằm đó, bình yên nhưng vô hồn. Ja Ri nhận ra, sự tăm tối không nằm ở rừng rậm, nó nằm ngay trong giấc ngủ của những người đàn bà buôn M’Ling. Một màu tối tăm dường như là vĩnh cửu.
Sáng hôm sau, dì lên rẫy với một nắm cơm lam nhỏ và chiếc gùi nặng trĩu hy vọng về một gùi củi sót lại sau cơn mưa giông. Cái nắng hanh hao của vùng cao nguyên những ngày cuối năm đang rút cạn sức lực dì qua từng nhát chặt củi. Đến giữa trưa, cái bụng đói làm cơn chóng mặt ập đến cùng nhịp tim đập loạn xạ, dì vẫn cố dọn nốt vạt cỏ dại vì sợ mưa bất chợt sẽ làm cỏ mọc lấp mất mầm lúa. Một cơn đau thắt lồng ngực khiến dì khuỵu xuống. Dì không kịp gọi ai, cũng chẳng còn hơi sức để bấu víu vào nhành cây nào xung quanh. Giữa mênh mông nương rẫy vắng lặng, dì lịm dần đi vì kiệt sức, hơi thở lịm giữa mùi đất khét và tiếng ve kêu ran gắt gỏng. Ja Ri chỉ kịp thấy dì khi chập choạng tối, đôi bàn tay vẫn còn co quắp.
Đám tang của dì ập đến khiến Ja Ri nửa thực, nửa mơ. Giữa gian nhà sàn hun hút gió, ánh lửa bập bùng từ bếp thiêng hắt lên những bóng người chập chờn, khiến những gương mặt già nua của dân làng trông như những pho tượng tạc từ gỗ lũa. Mùi khói bếp nồng nặc quyện với mùi thịt nướng hiến tế và mùi rượu cần chua nồng, tạo nên một thứ hỗn hợp bám lấy làn da, mái tóc Ja Ri như một lời nguyền không thể tẩy rửa.
Khi tiếng chiêng rền rĩ vừa dứt, Aê Kpă Rơi (ông cố) cầm trên tay cầm một chiếc vòng đồng xỉn màu – vật chứng thiêng liêng của tục Chuê Nuê. Chiếc vòng lấp lánh thứ ánh sáng lạnh lẽo, trông giống như một chiếc khóa hơn là trang sức. Từ phía góc tối của gian nhà sàn, ông cố chậm rãi bước ra. Gương mặt cụ chằng chịt những vết chân chim như vỏ cây rừng già, đôi mắt đục mờ nhưng nhìn thấu tận tâm can đứa cháu gái. Cụ đặt bàn tay khô khốc lên vai Ja Ri, giọng khàn đặc nhưng đanh thép:
– “Rầm sàn gẫy thì phải thay, giát sàn nát thì phải thế, chết người này phải nối bằng người khác”. Dì mày đã về với Yàng, nhưng sợi dây dòng họ không được đứt. Ja Ri, mày phải nối lấy cái bếp này, nối lấy những tài sản của nhà này.
Nói xong, cụ đặt vào tay Ja Ri chiếc vòng đồng. Khoảnh khắc ấy cô đưa tay ra trong vô thức, cụ nói tiếp:
– Mày còn nhỏ quá, tao cho mày thời hạn năm sau, xong lễ bỏ mả cho dì sẽ tiến hành làm lễ nối dây cho mày.
Trong khoảnh khắc ấy, Ja Ri thấy hình bóng dì hiện lên, gầy gò, kiệt sức và cam chịu. Cô hiểu rằng, một khi chiếc vòng này lồng vào tay, cuộc đời cô sẽ không còn là của cô nữa. Cô sẽ phải ngủ trên chiếc giường cũ của dì, gánh cái gùi dì từng gánh, và héo mòn trong một cuộc hôn nhân được định sẵn bởi dòng tộc. Nằm một mình nơi góc nhà đêm ấy, Ja Ri nhìn trân trân lên mái tranh đen kịt khói, thấy mình như con chim kơ tia bị bẻ gãy cánh, tuyệt vọng tìm một khe hở giữa những luật tục bủa vây mà chẳng thể nào thấy được ánh sáng của riêng mình.
Đêm đó, khi buôn làng chìm trong sương muối, cái lạnh của những ngày cuối năm như lưỡi dao cùn xát vào da thịt, Ja Ri quyết định bỏ trốn. Cô không thể đợi đến ngày chiếc vòng đồng Chuê Nuê lạnh lẽo ấy thắt chặt lấy cổ tay, khóa chặt đời mình vào cái bếp lửa đã nguội lạnh. Bóng tối vây lấy. Tiếng lá khô vỡ vụn dưới chân. Ja Ri chạy. Phía sau cô, buôn làng chìm trong câm lặng. Lồng ngực cô đánh trống liên hồi vì sợ phát hiện của dòng họ.
Khi ra đến quốc lộ, cô vội vàng bắt chuyến xe khách đầu mà chẳng cần biết đi tới đâu. Vì mệt mà cô cũng thiếp đi trong giấc mơ tự do của mình. Khi xe khách dừng cũng là lúc trời hửng sáng. Buôn Mê hiện ra nhạt nhòa trong sương sớm, Ja Ri đã kiệt sức. Cơn đói cồn cào như con mối nghiến trong chiếc bụng trống rỗng. Chẳng còn bao nhiêu tiền, cô quyết định vào mua chiếc bánh mì ăn tạm.
Ja Ri nhắm mắt tận hưởng chiếc bánh mì vừa ngon vừa đắng nhất cuộc đời cô từ trước đến giờ. Đến khi nghẹn, đôi mắt cô chạm vào tờ rơi. Ja Ri run rẩy vuốt phẳng tờ giấy bằng đôi tay chai sạn. Một luồng gió chảy dọc sống lưng. Cô hiểu rằng đây là một cánh cửa mở ra cho cuộc đời mình.
Nhịp sống thành thị hối hả đến nghẹt thở buộc Ja Ri phải vừa học vừa làm. Đứng dưới tấm biển của trường Cao đẳng nghề Tây Nguyên, cô không còn lựa chọn nào khác bằng việc buổi sáng vùi mình trong gian bếp thực hành kỹ thuật chế biến món ăn, buổi chiều tất tả với các môn văn hóa tại Trung tâm Giáo dục Thường xuyên. Những con chữ và công thức nấu ăn chồng chéo lên nhau, vắt kiệt sức lực của cô gái vốn chỉ quen với nương rẫy. Cái nóng hầm hập từ bếp lửa không làm dịu đi sự mệt mỏi sau ca làm thêm kéo dài của Ja Ri. Cô đứng lặng trong căn bếp chật hẹp, tay đảo đều nồi canh măng chua, món ăn duy nhất giúp cô tìm lại bản sắc giữa lòng thành phố xa lạ. Chiếc vòng đồng vẫn trên tay cô, dù biết là xiềng xích nhưng chưa thể nào vứt bỏ. Áp lực đè nặng lên Ja Ri không chỉ là kiến thức, mà còn là nỗi sợ về sự thất bại. Cô hiểu rằng nếu không thành công, cô sẽ phải quay về, chiếc vòng đồng Chuê Nuê siết lại và cô sẽ sống nốt cuộc đời cam chịu như dì H’Blan.
Trưa hôm ấy, khi Ja Ri thực hành món liên quan đến rau dưa, cô được yêu cầu tháo chiếc vòng đồng ra vì dễ bị oxi hóa, ảnh hưởng đến chiếc vòng và cả món ăn. Tháo chiếc vòng đồng ra khỏi tay, Ja Ri nhận ra những động tác vốn chậm chạp bỗng trở nên nhanh và dứt khoát. Con dao lướt trên thớ thịt gà suối gọn gàng, mớ lá rừng được thái đều. Đôi tay cô thoăn thoắt như đang tự gỡ từng mối ràng buộc vô hình đã quấn lấy mình từ bao đời. Mồ hôi thấm ướt lưng áo, nhưng lòng Ja Ri lại thoáng và sáng lạ thường.
Cô nấu món canh bột lá yam theo cách trước giờ dì vẫn dạy cho mình, không cầu kỳ, không phô trương. Nồi canh sôi lăn tăn, mùi lá rừng dậy lên vị quen thuộc, gợi nhớ những bữa cơm ăn vội trên rẫy. Khi nếm thử, Ja Ri chợt thấy vị của đất, của khói bếp và hương vị của người thân quen.
Giờ chấm điểm diễn ra trong im lặng. Thầy giáo và bạn học cúi đầu nếm, trao đổi bằng ánh mắt. Người ta khen món ăn có hồn, có chiều sâu, giữ được cốt cách truyền thống mà không bị cũ. Ja Ri đứng lặng, lòng dâng lên một niềm vui trầm lắng, không ồn ào. Cô biết, lần đầu tiên, đôi tay mình đã nấu ăn không còn sợ hãi.
Khi rời khỏi gian bếp, Ja Ri quay lại chỗ cất đồ để lấy chiếc vòng đồng. Ngăn kéo mở ra, trống không. Cô đứng sững. Không hoảng loạn, cũng không bật khóc. Chỉ có một khoảng lặng rơi xuống rất sâu trong lòng. Chiếc vòng đã biến mất.
Tối thứ Bảy, ký túc xá thưa vắng, những hành lang dài chỉ còn tiếng gió lùa khe cửa. Ja Ri lặng lẽ đứng bên góc bếp chung, nấu ăn một mình. Từ góc gương xa, phản chiếu lên gương mặt cô mệt mỏi. Mùi canh bột lá rừng bốc lên nhè nhẹ, khiến cô nhớ nhà đến nhói lòng.
Điện thoại rung lên giữa khoảng lặng. Là ông ngoại. Giọng ông ở đầu dây bên kia trầm và chậm, như đã cân nhắc rất lâu trước khi gọi:
– Mày có được về nhà cuối tuần hay không?
Ja Ri khựng lại. Tay cầm muôi dừng giữa không trung. Cô hiểu, câu hỏi ấy không chỉ là hỏi chuyện đi về:
– Cháu đang cố gắng tiết kiệm, nên thi thoảng mới về nhà thôi ông… Ja Ri đáp khẽ, cố giữ giọng bình thường.
Đầu dây bên kia im lặng một lúc. Ja Ri nghe rõ cả tiếng thở dài rất nhẹ. Ông không hỏi thêm về tiền bạc, cũng không nhắc đến chiếc vòng đồng, rồi cúp máy.
Ja Ri mím môi. Cô muốn nói nhiều hơn, muốn kể về chiếc vòng đã mất, về nỗi sợ bị phạt theo lệ làng, nhưng cuối cùng cuộc gọi kết thúc, căn bếp lại trở về thinh lặng chẳng còn gì ngoài tiếng nước sôi lăn tăn.
Dù biết mình có thể về, căn nhà dài ấy vừa lưu giữ những khoảnh khắc yên bình nhưng cũng là nơi nhiều giông gió nhất của cô. Ja Ri cũng biết thời gian cho mình không còn nhiều để thực hiện những ước mơ lâu nay.
Trong lúc chưa quên những lời qua điện thoại, phía xa cửa phòng trọ, cô thấy được bóng dáng ông ngoại. Ông từ Buôn M’Ling xa xôi lặn lội lên thăm cô.
Khi biết được cô đánh mất chiếc vòng đồng, ánh mắt ông nhìn cô không có sự trách móc, chỉ có nỗi buồn mênh mông. Ông báo tin: “Aê Kpă đã về với Yàng”.
Tin ông cố mất dội vào lòng Ja Ri một thứ cảm xúc hỗn độn. Trong nỗi đau mất mát, cô lại thấy mình đáng xấu hổ vì một thoáng nhẹ nhõm len vào. Cảm xúc ấy khiến cô càng dằn vặt hơn. Cô không khóc thành tiếng, chỉ thấy lòng mình trũng xuống. Ja Ri quyết định cùng ông ngoại trở về buôn. Cô không còn chạy trốn nữa.
Ngày trở về buôn, nhà dài vẫn hun hút như cũ. Mùi khói bếp, mùi gỗ cũ, mùi thời gian quyện vào nhau, ôm chặt lấy Ja Ri. Nhịp chiêng chậm rãi, trầm đều, rơi xuống không gian day dứt nỗi lòng của Ja Ri. Sau khi làm lễ xong, ông ngoại nắm lấy tay của cô. Ông khẽ khàng bảo:
– Ja Ri này, amí mày ngày xưa cũng muốn đi học như mày, nhưng thời đó cái bụng già chưa mở. Bây giờ Aê Kpă đi rồi, ông không muốn thấy mày giống như dì H’Blan, lịm dần giữa rẫy vắng vì kiệt sức. Con chữ và cái nghề mày đang học mới là thứ bảo vệ mày tốt nhất. Chuyện nối dây, chuyện cưới hỏi, hãy nghe theo cái bụng của mày.
Đêm ấy, đến trong mơ, cô cũng chưa nghĩ rằng mình đã thoát khỏi tục một cách vừa buồn vui lẫn lộn như vậy. Lời nói của ông như luồng gió mát rượi thổi qua đỉnh Chư Mân, xua tan màn sương mù trong lòng Ja Ri. Cô không ngờ rằng chính người đàn ông lớn lên trong những tục lệ kia lại là người mở cửa lồng cho cô bay ra. Sự phấn khởi trào dâng, Ja Ri đã thôi nghĩ đến chiếc vòng đồng.
Ngày tang lễ của ông cố kết thúc, Ja Ri dậy sớm đứng ngập ngừng những bước chân xuống đất bằng chính cầu thang mẹ. Khi mặt trời lên xé toạc màn sương trên đỉnh Chư Mân, Ja Ri thu dọn hành trang để trở lại thành phố hoàn thành nốt chương trình học. Cô bước đi trên con đường độc đạo dẫn ra quốc lộ, cảm thấy nhẹ tênh hơn bao giờ hết. Trên chuyến xe về lại trường, điện thoại cô rung lên. Đầu dây bên kia là thầy giáo Hiệu:
– Thầy tìm thấy trong ngăn kéo chiếc vòng đồng của em. Có lẽ em bỏ quên hôm thực hành.
Cô im lặng hồi lâu rồi nhờ thầy một việc. Không phải lấy lại chiếc vòng cũ, mà nhờ thầy làm thành một chiếc muỗng nhỏ.
Qua khung cửa sổ của xe, Ja Ri cảm nhận được làn gió đại ngàn lại thổi thốc, cô dang tay cảm nhận tương lai của chính mình, mang theo hương vị của tự do đang lùa về.
CHU HOÀNG SINH
