(VNGL – Bút ký). Chúng ta vừa đi qua tháng Giêng, tháng Hai âm lịch, cái nắng đang ấm dần trên những ngả đường quê, gió biển vẫn mằn mặn nơi dải đất duyên hải. Và dường như, nhịp điệu của mùa xuân vẫn còn tiếp nối, mang theo hơi thở của ký ức, của cộng đồng, của những lớp văn hóa chồng xếp qua hàng trăm năm, được đánh thức bằng chuỗi lễ hội trải dài…
1.
Tôi hay có thói quen đi dọc miền lễ hội trên quê hương mình, như để cảm cái không khí vui vầy, để lắng lại với những tao ngộ thân quen, và cũng để vui buồn cho những được – mất từ âm vang xưa cũ. Phải khẳng định ngay rằng, Bình Định có một chuỗi những lễ hội văn hóa đặc sắc nổi danh. Và khi “đại ngàn chạm biển xanh”, hợp nhất với Gia Lai thành tỉnh mới, không gian mở rộng, số lượng lễ hội gắn chặt với đời sống văn hóa tinh thần của người dân lại thêm phần phong phú.
Có những lễ hội bắt đầu khi năm cũ chưa kịp khép lại, còn neo lại trong câu ca dao mộc mạc: “Đầu năm hái lộc cầu duyên/ Trầu cau em gánh đi phiên Chợ Gò…”. Đêm giao thừa ở vùng Tuy Phước, khi những chùm pháo hoa vừa tàn trên bầu trời, khi tiếng cười nói đầu năm còn vương trong từng nếp nhà, người ta đã lặng lẽ rủ nhau ra chợ. Chợ Gò là một phiên chợ kỳ lạ đã tồn tại hơn ba trăm năm, mở ra đúng vào khoảnh khắc giao mùa, như một cuộc hẹn không lời giữa con người với đất trời. Mỗi năm, chợ chỉ họp một lần, vào đúng mùng Một Tết. Ở đó, người ta không đi mua bán theo nghĩa thường tình, mà người ta đi… gặp nhau. Đi để trao một nụ cười, một cái bắt tay, một lời chúc đầu năm an lành. Những gánh hàng đơn sơ như trầu cau, gạo, muối, trái cây, bánh trái… bỗng trở nên có giá trị tinh thần hơn cả giá trị vật chất. Trong ánh đèn vàng và hơi sương bảng lảng, chợ Gò giống như một lớp trầm tích văn hóa còn sót lại của vùng đất từng là thương cảng sầm uất. Những câu chúc năm mới râm ran, và cả sự náo nức rất đỗi bình dân, tất cả hòa thành một thứ “khai hội” tự nhiên gần gũi. Mùng một Tết năm nay, ngay từ khi trời còn nhá nhem tối, tôi đã đến phiên chợ này. Dòng người đổ về mỗi lúc một đông, tiếng cười nói như lan theo từng bước chân. Trong không khí ấy, tôi gặp chị Lê Thị Vinh Hương – Bí thư Đảng ủy xã Tuy Phước. Chị hồ hởi kể về một Chợ Gò đang dần được “đánh thức” mạnh mẽ hơn. Không chỉ giữ nguyên cái hồn xưa, lễ hội còn mở rộng thêm những không gian trải nghiệm mới. Những gian hàng nông sản, sản phẩm OCOP, khu ẩm thực dân gian, góc viết thư pháp, khu trình diễn bài chòi, hát bội… nối nhau trải dài. Xa hơn một chút, những trò chơi dân gian đã rộn ràng: cướp cờ, u quạ, nhảy bao, bắt chạch trong chum, đập ấm… Tiếng reo hò bật lên từng đợt, làm cho buổi sớm đầu xuân trở nên sống động lạ thường.
Giữa không gian ấy, giọng hò quảng của nghệ nhân Nguyễn Phú bỗng cất lên, ngọt lịm như thấm vào từng thớ không khí: “Về đây Tuy Phước hôm nay/ Mai vàng khoe sắc đắm say lòng người/ Hội xuân năm mới vui tươi/ Chợ Gò – Trường Úc bao người ghé qua./ Gọi mời du khách gần xa/ Hòa cùng ngày hội đậm đà tình quê”. Anh Phú nói, hát ở đâu cũng thấy thích thấy thương bà con, nhưng được diễn cho bà con ở chính quê hương mình vẫn vui hơn cả. Tôi lần giở trong ký ức mình, làm phép nhẩm tính, thì gần như ở Tuy Phước, ngoài Lễ hội Chợ Gò còn có những lễ hội lớn khác như hội đua thuyền truyền thống trên sông Gò Bồi (xã Tuy Phước Đông) vào đầu tháng Giêng; Lễ hội chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn (thôn An Hòa, xã Tuy Phước Bắc) cuối tháng Giêng; Lễ hội cầu ngư (ở thôn Bình Thái xã Tuy Phước) giữa tháng Hai âm lịch…
Năm nay, một chiều lang thang ra Lễ hội chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn, tôi chứng kiến người tham gia lễ hội đông nghìn nghịt. Giữa dòng người, tôi bất ngờ gặp lại những gương mặt quen là các nghệ nhân hô hát Bài chòi, những nghệ sĩ hát Bội đã đi qua gần trọn một đời với sân khấu. NSND Xuân Hợi, NSND Phương Thảo đến đây như bao người dân đi lễ, lặng lẽ hòa mình vào không khí hội. Tôi nhìn thấy NSND Xuân Hợi đang ngồi đánh trống chầu cho các hiệu Bài chòi. Những nhịp trống của ông vẫn chắc, dồn dập, say mê như chưa từng có quãng nghỉ nào trong đời làm nghề. Tôi lại gần chào. Ông ngẩng lên, nở nụ cười hiền, hỏi han vài câu, rồi chậm rãi nói rằng, gần như năm nào ông cũng về với lễ hội này. Một phần để được thả mình trong những làn điệu truyền thống, một phần vì nơi đây còn giữ lại những cuộc gặp gỡ với bạn bè. Ông khẽ nghiêng người, chỉ sang người ngồi cạnh: “Năm nay tôi ra với ông bạn già này…”. Tôi nhìn theo, nhận ra nghệ nhân Nguyễn Văn Chín, Trưởng Ban quản lý di tích Chùa Bà, người đã gắn bó lâu năm với di tích chùa Bà. Nghệ nhân Chín kể, năm nay lễ hội có thêm nhiều hoạt động, người về dự đông hơn mọi năm. Sau khi Tuy Phước Bắc được hình thành từ ba xã Phước Hiệp, Phước Hưng và Phước Quang, quy mô tổ chức cũng vì thế mà mở rộng, bề thế hơn. Đã bốn năm kể từ khi lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn được định vị với tầm vóc của một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội năm nay diễn ra trong ba ngày, từ 18 đến 20 tháng Ba dương lịch (tức từ 30 tháng Giêng đến mùng 2 tháng Hai âm lịch), vẫn giữ được những nghi thức truyền thống, nhưng đồng thời được tổ chức bài bản hơn, mở rộng hơn.
Mỗi miền quê dường như đều cất giữ cho mình một nhịp lễ hội riêng. Ở An Nhơn, mùa xuân như được nối dài bằng những cái tên lễ hội thân thuộc: Đổ Giàn ở An Thái, Vía Bà ở Nhơn Phong, lễ hội làng rèn Tây Phương Danh, rồi mùa lễ hội Mai vàng những năm gần đây…; ở Phù Cát có lễ hội Chùa Ông Núi; Phù Mỹ có lễ hội đua thuyền truyền thống trên đầm Trà Ổ… Mỗi lễ hội là một lát cắt của đời sống, như những mạch ngầm văn hóa âm thầm chảy qua bao thế hệ. Nhưng nếu phải tìm một điểm tụ của ký ức lịch sử, thì đó là Tây Sơn. Mỗi độ mùng Bốn, mùng Năm Tết, dòng người lại đổ về nơi phát tích của phong trào áo vải cờ đào, để dự lễ hội Đống Đa, một cuộc hội lớn không chỉ của riêng vùng đất này, mà của cả những ai còn mang trong mình niềm tự hào về một thời oanh liệt. Người ta về đây để nghe trống trận. Những hồi trống dồn dập vang lên, như đánh thức một thời binh lửa. Người ta về để bái lạy tiền nhân, đứng trước không gian linh thiêng mà lặng đi trong một niềm tri ân khó gọi thành lời. Và giữa khuôn viên Bảo tàng Quang Trung, những câu hô hát Bài chòi lại ngân lên, thúc giục, khơi dậy nghĩa tình và mang đến tiếng cười vui trong ngày xuân ấm. Năm nay, không khí ấy xuân ở Tây Sơn thêm phần rộn ràng. Trong hai đêm mùng Bốn, mùng Năm Tết, chương trình Đêm Võ đài Bình Định 2026 diễn ra ngay tại quảng trường Tây Sơn. Những thế võ mạnh mẽ, dứt khoát hiện lên dưới ánh đèn, như một cách tái hiện tinh thần thượng võ của cha ông.
2.
Xuôi về phía biển, khi những con thuyền bắt đầu thức dậy sau những ngày neo bến, khi mùi muối mằn mặn đã thấm vào từng sợi gió đầu năm, lễ hội cầu ngư ở các làng chài lại mở ra, đậm hơi thở đời sống. Lễ hội cầu ngư bao đời nay mang đậm dấu ấn của cư dân ven biển. Những nghi thức cúng tế cá Ông, những điệu hát bả trạo, những lời khấn cầu mưa thuận gió hòa… tất cả đều xuất phát từ niềm tin của người dân vào biển cả. Điều đáng quý là dù thời gian trôi qua, dù đời sống đã thay đổi nhiều, lễ hội cầu ngư vẫn giữ được cốt lõi của mình. Những làn điệu dân gian vẫn vang lên, những nghi thức nghinh thần vẫn được thực hành, như một cách để cộng đồng tự giữ lấy mình giữa những biến động. Năm nay, tôi đều dự lễ hội cầu ngư ở Vạn đầm Xương Lý và Vạn đầm Nhơn Hải. Anh Nguyễn Kim Chức, Phó Ban tổ chức Vạn đầm Xương Lý không giấu được niềm phấn khởi, chia sẻ: Lễ hội cầu ngư Vạn đầm Xương Lý đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2024, qua đó khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc cũng như sức sống của một lễ hội truyền thống miền biển. Thông lệ, lễ hội diễn ra từ ngày 9 đến 11 tháng Giêng âm lịch, nhưng năm nay, không khí đã khởi động từ mồng Hai Tết và kéo dài đến tận Rằm tháng Giêng.
Tôi thực sự thích thú khi đêm khai mạc Năm Du lịch quốc gia – Gia Lai 2026 vào ngày 28.3, hình ảnh đội chèo bả trạo hiện lên gần gũi. Ngay trên bãi biển Quy Nhơn, đội nghệ nhân của Vạn đầm Xương Lý đã tái hiện lại cảnh nghinh thần hết sức sinh động, đi từ hướng biển về phía quảng trường Nguyễn Tất Thành. Theo ông Trần Việt Quang, Chủ tịch UBND phường Quy Nhơn Đông, hưởng ứng năm Du lịch quốc gia 2026, lễ hội cầu ngư tại địa phương được tổ chức với quy mô lớn hơn, thu hút sự quan tâm của đông đảo người dân và du khách. Đây là một trong những lễ hội truyền thống lâu đời, được cộng đồng địa phương gìn giữ và phát huy qua nhiều thế hệ. Qua lễ hội, mong muốn lớn nhất là tạo sự gắn kết cộng đồng, đồng thời phát triển du lịch theo hướng văn hóa sinh thái, chú trọng đến các giá trị truyền thống của địa phương.
Ở vùng sơn cước, Ngày hội thưởng ngoạn hoa trang suối Tà Má (thôn Hà Ri, xã Vĩnh Thịnh) xuất hiện như một “làn gió mới”. Không mang bề dày trầm tích như lễ hội Chùa Bà, cũng chưa khắc sâu dấu ấn lịch sử như Đống Đa, Tà Má chọn cho mình một lối đi khác khi nhẹ nhàng đánh thức vẻ đẹp bản địa bằng chính sức sống đang hiện hữu. Dòng suối Tà Má mùa này trong veo, len qua những tảng đá, mang theo sắc đỏ của hoa trang như những đốm lửa nhỏ rơi xuống từ rừng. Trên nền thiên nhiên ấy, con người góp thêm thanh âm và sắc màu. Tiếng cồng chiêng ngân lên giữa không gian núi rừng, những điệu múa mộc mạc mà cuốn hút, những món ăn đậm hương vị núi rừng được bày biện giản dị mà ấm cúng. Đây mới là năm thứ hai lễ hội được tổ chức, nhưng đã gợi ra một hướng đi đáng chú ý, ấy là “kích hoạt” văn hóa bản địa như một nguồn lực sống. Khi du khách đến, họ không chỉ chan hòa với cảnh sắc của thiên nhiên mà còn trải nghiệm, tương tác, và hiểu hơn về đời sống của cộng đồng. Nhà thơ Đào An Duyên bộc bạch, năm nay, chị cùng các đồng nghiệp của Trường THCS Trần Phú (phường Hội Phú) đến Tà Má. Đây là lần thứ ba chị quay trở lại để đắm mình với suối mát, sắc trang. Chị kể, các món ăn mang đậm phong vị văn hoá địa phương như cá suối, đọt mây, rau rừng, cơm lam gà nướng… rất hấp dẫn. “Những chòi nghỉ được bố trí dọc hai bên bờ suối, vừa đủ để tạo nên những khoảng dừng chân, nhưng dường như vẫn chưa theo kịp bước chân của du khách ngày một đông. Không ít người phải ngồi tràn ra ven đường, trải bạt ăn uống, làm xô lệch phần nào vẻ đẹp vốn trong lành của không gian. Từ đó, một yêu cầu cũng được đặt ra, ấy là cần siết chặt hơn công tác đảm bảo vệ sinh, để Tà Má không chỉ đẹp trong khoảnh khắc, mà còn bền lâu trong ký ức người trở lại”, chị Duyên bày tỏ.
Xoay quanh câu chuyện lễ hội, tôi có dịp trò chuyện với NNƯT, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Yang Danh. Ông khẳng định, lễ hội hôm nay đang góp phần rõ rệt vào việc thúc đẩy, kích cầu du lịch. Nhưng đi cùng với đó là những câu hỏi không dễ trả lời: làm sao để phát triển mà không làm phai nhạt bản sắc, làm sao để mỗi mùa hội vẫn giữ được “linh hồn” vốn có của nó? Theo ông, câu trả lời rốt cuộc vẫn nằm ở chính cộng đồng. Khi người dân còn xem lễ hội là một phần máu thịt của đời sống, còn tự nguyện gìn giữ và tham gia, thì lễ hội vẫn còn sức sống can trường. Nhưng chừng đó thôi chưa đủ. Vai trò của những người làm quản lý, của các nhà nghiên cứu, của đội ngũ hoạt động văn hóa cũng không thể đứng ngoài. Họ phải tìm ra một điểm cân bằng, nơi truyền thống không bị hòa tan trong cái mới, và hiện đại không trở thành thứ lấn át, làm lệch đi giá trị cốt lõi. Tôi chợt nhớ trong một lễ hội cầu ngư nọ, khi tôi mong ngóng được thưởng thức một làn điệu bài chòi, một trích đoạn hát Bội mang cái nét riêng xứ sở thì phần trình diễn khai hội lại đưa nhạc trẻ sôi động, những động tác múa hiện đại vào khiến tôi có phần… chưng hửng, cảm giác như bị lạc nhịp.
Mùa lễ hội vẫn còn tiếp nối. Những ngày cuối tháng Tư dương lịch, tại quảng trường Đại Đoàn Kết (phường Pleiku), Ngày hội văn hóa các dân tộc tỉnh Gia Lai lần thứ nhất diễn ra, như một điểm hẹn mới trong nhịp chuyển động của vùng đất cao nguyên. Năm nay, Gia Lai đăng cai Năm Du lịch quốc gia, vì thế các hoạt động lễ hội cũng được chú tâm hơn, mở rộng quy mô, tạo nên những cộng hưởng đáng kể. Rõ ràng, lễ hội không còn đứng riêng lẻ, mà dần trở thành một mắt xích trong chiến lược phát triển tổng thể, nơi văn hóa được nhìn nhận như một nguồn lực. Dọc miền lễ hội, dễ nhận ra một chuyển động chung, từ những sinh hoạt thuần túy của cộng đồng, lễ hội đang từng bước trở thành sản phẩm du lịch. Sự chuyển mình ấy mở ra cơ hội, nhưng cũng đặt ra những đòi hỏi mới trong cách tổ chức và gìn giữ.
Xuân đi qua những miền lễ hội, mang theo tiếng trống rộn ràng, tiếng cười râm ran, và cả những lời khấn thầm lặng gửi vào đất trời. Và ở đâu đó, giữa dòng chảy của hiện tại, người ta vẫn thấy thấp thoáng bóng dáng của quá khứ, đang được đánh thức, góp “sắc xuân” cho hành trình phát triển mới.
PHI NGUYỄN
