(VNGL – Tản văn). Có những điều bình dị ở quê nhà mà khi còn ở đó, ta chẳng bao giờ nghĩ một ngày mình sẽ thiết tha nhớ. Chỉ đến khi đi xa, giữa phố phường chật hẹp, vội vã, đôi lúc chợt nghe một âm thanh quen thuộc hay gặp một khoảng trời xanh sau mái phố, lòng ta mới bỗng chùng xuống. Khi ấy mới nhận ra, những điều tưởng như đã chìm vào quá khứ vẫn âm thầm chảy trong lòng suốt cả cuộc đời. Với tôi, một góc ký ức vẹn nguyên ấy chính là giếng làng.
Giếng làng tôi nằm ở đầu xóm, cạnh con đường nhỏ dẫn ra cánh đồng. Thành giếng xây bằng đá, qua bao năm mưa nắng đã sẫm màu, những kẽ đá mọc đầy rêu xanh. Nhìn từ trên xuống, mặt nước lúc nào cũng thăm thẳm, trong veo, soi được một khoảng trời xanh và những khuôn mặt cúi xuống. Ngày ấy chưa có nước máy, sáng sớm, khi sương còn phủ trắng ngọn cỏ, bên giếng đã vang tiếng người. Các bà, các mẹ gánh đôi thùng đến lấy nước. Người đến trước múc cho người đến sau, người trẻ giúp người già. Có hôm đông quá, những đôi quang gánh xếp thành hàng dài ven đường. Trong lúc chờ, người ta hỏi nhau chuyện mùa màng, chuyện con cái, chuyện nhà ai có đám cưới, nhà ai mới sinh em bé… Một chuyện nhỏ từ đầu làng, qua mấy gánh nước, đến cuối xóm có khi ai cũng biết.
Hồi nhỏ, có lúc tôi cũng đòi gánh nước, mẹ chỉ múc mỗi thùng lưng lửng nước. Vậy mà bước được vài chục mét, hai vai đã đau rát. Chiếc đòn tre cứ nhún lên nhún xuống theo từng bước chân, hai thùng nước sóng sánh, tràn ướt cả ống quần. Mẹ đi phía sau, vừa cười vừa nhắc: “Đi chậm thôi con!”. Nhưng trẻ con vốn hiếu thắng, thấy mấy đứa bạn đi ngang lại muốn chứng tỏ mình khỏe, thế là bước nhanh hơn. Nước tràn ra ngoài gần hết. Tôi nhớ nhất những năm quê còn nghèo. Mùa hè mất điện, đêm nóng không ngủ được, người lớn thường mang chõng tre ra sân nằm hóng gió. Trăng sáng đến mức nhìn rõ cả con đường dẫn ra giếng. Thi thoảng có tiếng bước chân, tiếng đòn gánh kẽo kẹt trong đêm. Một người mẹ tranh thủ đi lấy nước khi con đã ngủ. Một người cha vừa làm đồng về muộn vẫn gánh thêm đôi thùng cho sáng mai cả nhà có nước dùng.
Những trưa hè đi đá bóng, đánh khăng, bắt cua ngoài đồng về, đứa nào cũng mồ hôi nhễ nhại, ùa ra giếng, tranh nhau kéo gàu nước. Tiếng dây thừng chạy trên thành giếng rin rít, rồi “ùm” một tiếng khi chiếc gàu chạm mặt nước. Kéo lên được một gàu đầy là cả đám chuyền tay nhau uống, nước mát đến tê chân răng. Có đứa chẳng uống mà dội thẳng lên đầu. Thế là chỉ một lát, bên giếng biến thành một trận thủy chiến, nước bắn tung tóe, tiếng cười vang cả một góc xóm…
Chiều xuống, nắng xiên qua hàng tre, trải những vệt vàng trên mặt đường. Các chị, các cô ra gánh nước đông hơn, tiếng cười nói râm ran. Có những chàng trai chẳng biết nhà có thật sự hết nước hay không mà chiều nào cũng xách đôi thùng ra giếng đúng một giờ. Lũ trẻ chúng tôi tinh quái lắm, chỉ cần thấy ai cứ đứng mãi bên thành giếng, múc xong rồi chưa chịu về, mắt thỉnh thoảng nhìn về phía con ngõ nào đó là biết ngay. Có những mối duyên quê có lẽ cũng bắt đầu từ bên giếng. Một câu hỏi vu vơ: “Nhà hết nước à?”, một bàn tay giúp nhấc thùng nước lên vai, một ánh mắt nhìn theo người con gái đang gánh nước đi qua con đường nhỏ… Chỉ thế thôi mà có người nhớ cả đời.
Giếng làng cứ thế chứng kiến chúng tôi lớn lên. Những đứa trẻ ngày nào chân đất chạy quanh thành giếng giờ người thì đi học xa, người vào bộ đội, người lấy chồng sang làng khác. Có người đi rồi trở về, có người biền biệt nhiều năm. Riêng giếng vẫn ở đó, lặng lẽ như một người già ngồi đầu làng, nhìn từng lớp người đến rồi đi.
Rồi làng quê bắt đầu thay đổi. Con đường đất được đổ bê tông. Những mái ngói cũ dần nhường chỗ cho nhà tầng. Điện sáng khắp đường làng. Nước máy được dẫn đến từng nhà. Chỉ cần xoay nhẹ chiếc vòi là nước chảy ra, chẳng ai còn phải đặt đôi thùng lên vai đi mấy trăm mét mỗi sáng. Một lần trở về quê, tôi đi bộ ra giếng. Cỏ đã mọc sát lối đi. Thành giếng được xây lại bằng xi măng, ngay ngắn hơn, chắc chắn hơn, nhưng không hiểu sao tôi cứ thấy thiếu một điều gì. Có lẽ tôi nhớ những phiến đá cũ phủ rêu. Nhớ sợi dây gàu sờn xơ. Nhớ dấu chân người trên nền đất ướt. Nhớ dáng mẹ nghiêng vai dưới đôi thùng nước. Tôi cúi xuống, mặt giếng yên lặng. Trong làn nước ấy không còn khuôn mặt đứa trẻ năm nào, thay vào đó là một người đã đi qua khá nhiều năm tháng. Bao năm rồi, tôi đã uống nước từ nhiều nơi, đã đi qua nhiều miền đất. Nhưng lạ thay, mỗi khi nhớ về quê, tôi vẫn thấy nơi đầu tiên hiện lên trong tâm trí mình là mặt nước giếng làng buổi sớm. Trong veo, yên ả. Một khoảng trời quê nằm dưới đáy nước.
Và bên thành giếng, dường như mẹ vẫn đang đứng đợi tôi trở về.
LINH CHÂU
