(VNGL – Đọc sách).
1.
Văn học là một sản phẩm lịch sử nhưng sinh thể văn học tự nó cũng là một quá trình. Truyện ngắn đã hình thành một thể loại riêng xuất hiện cùng thời với tiểu thuyết. Truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ giới hạn về dung lượng. Tuy nhiên, mức độ dài ngắn chưa phải là đặc điểm chủ yếu phân biệt truyện ngắn với các tác phẩm tự sự khác. Trong tiến trình văn học thế giới, có những nhà văn nổi tiếng với thể loại này. Ví như G. de Maupassant (Pháp), O. Henry (Mỹ), A. Chekhov, R. Paustovsky (Nga)… mà danh tiếng chẳng kém gì các tiểu thuyết gia H. de Balzac, L. Tolstoy, E. Hemingway…
Có sự chuyển dịch mạnh mẽ từ châu Âu sang châu Mỹ, từ khu vực tiếng Pháp hầu như độc tôn trước đây sang khu vực tiếng Anh (văn học Anh và văn học Mỹ). Ấy là một khía cạnh của chuyển dịch văn hóa… Chi tiết cô đọng, có dung lượng lớn, lối hành văn mang nhiều ẩn ý, giọng kể – giọng điệu riêng đa phong cách… Trần Như Luận tuyển chọn, dịch và giới thiệu 05 tác giả với 12 truyện ngắn theo dụng ý khoa học tao nhã này [1].
2.
Văn học Anh được nhiều người biết đến… Nhưng ta chỉ biết sơ lược về Đại cương văn học sử Hoa Kỳ [2]. Văn học Mỹ ngày nay là biến thể – sáng tạo của nền văn hóa châu Âu và nước Anh cổ điển. Văn chương Mỹ thế kỷ XIX được xem là thời đại Lãng mạn – Hiện thực và quật khởi. Về thơ ca có W. Whitman (1819 – 1892) với kiệt tác Lá cỏ (Leaves of Grass, 1855). Về văn xuôi có E. A. Poe… Đề cập đến “sự phát triển truyện ngắn đóng vai trò hết sức quan trọng” [1, tr. 6], đề cập đến E. A. Poe là đúng… nhưng còn sơ lược và chưa thấu đáo.
Có thể nói, chỉ có mỗi Poe hội tụ đủ tài năng về cả ba địa hạt văn học Mỹ (Truyện ngắn – Thơ – Phê bình văn học) trong hành trình văn nghiệp ngắn ngủi của mình… Về lĩnh vực sự phát triển của truyện ngắn, nhắc đến vai trò của Poe “nâng truyện ngắn lên thành một thể loại văn học thực sự” [1, tr. 6] là cần thiết nhưng chưa thấu đáo. Phải nói E. Poe đã tự do thí nghiệm và thành công trong việc xây dựng một hình thức mới của văn chương: truyện ngắn – những truyện trinh thám ly kỳ (The Gold Bug, The Purloined Letter…) và cả những truyện quái đản (The Fall of the House of Usher, The Tell-Tale Heart…) đều mang tính chất đặc biệt của E. Poe: trí thức – luân lý. E. Poe được xem là cha đẻ của truyện ngắn – phải đồng nhất mà vừa đủ để đọc một mạch, rung động được mạnh mẽ cảm xúc của người đọc.
Như vậy, Edgar Allan Poe được thế giới suy tôn là người khai sinh ra các thể loại truyện trinh thám kinh dị và truyện mang tính chất biểu tượng. Thêm vào, là nhà thơ lớn – thủ lĩnh của khuynh hướng tượng trưng đồng thời là phê bình gia lỗi lạc của Mỹ. Chẳng phải ngẫu nhiên, ông được xem là cha đẻ của nền văn học Mỹ. Toàn thể văn phẩm của Poe (phê bình, lý luận, thơ, truyện) được xem là công trình đóng góp quý giá của Hoa Kỳ vào kho tàng văn chương thế giới. Hy vọng trong lần tái bản sau sẽ có những truyện ngắn tuy không nhiều của Poe như Trái tim mách bảo, Con mèo đen, Con bọ vàng… nhưng độc đáo, luôn mới, hấp dẫn với bất kỳ độc giả nào.
Dịch thuật văn học dường như có nhiều tiến triển trong đương đại. Dịch thuật văn học đương đại dựa trên lý thuyết ngôn ngữ học và trải nghiệm thực tiễn của dịch giả để có điều kiện chọn lựa, tiếp cận, thấu cảm, quan điểm, giải pháp, giải trình… Dịch giả Trần Như Luận với công trình 314 trang này là một minh chứng. Chuyển đổi các trạng thái tâm lý và văn hóa của thế giới này (Anh – Mỹ) với một thế giới văn hóa khác (Việt Nam), Trần Như Luận tạo được sự tương đương về nghĩa… truyền đi một thông điệp. Và tin rằng người đọc nhận biết nội dung thông điệp đó.
Đam mê văn học và có phong thái lịch lãm nghệ sĩ nhưng dịch thuật phải có tính khách quan khoa học. Trần Như Luận không theo motif người dịch tài tử mà chú trọng góc độ ngôn ngữ học. Nội dung và phong cách của nguyên bản trong những tác phẩm của Kate Chopin, James Joyce… được Trần Như Luận giữ theo hướng tối đa trong văn bản dịch.
Trong việc dịch, không phải là sự chuyển nghĩa mà có sự thay thế nghĩa của ngôn ngữ gốc (Anh – Mỹ) bằng nghĩa của ngôn ngữ dịch (Việt ngữ). Theo Newmark P. [3] dịch ngữ nghĩa là thông thường nhất, trong đó phải kể đến truyện ngắn, tiểu thuyết.
Ngược dòng thời gian, trong tiến trình văn học Mỹ, nên đề cập đến O. Henry (1862-1910) trên lĩnh vực truyện ngắn. Năm 1918, Hội Nghệ thuật và Khoa học ở Mỹ lập giải thưởng O. Henry để trao tặng cho những truyện ngắn hay ở Mỹ hàng năm. Sành cốt truyện, những cái kết độc đáo – đảo ngược tình thế… đột biến hai lần, O. Henry tạo nên bao truyện ngắn hay… giống như viên thuốc đắng bọc đường – thanh lọc tâm hồn, hướng thiện con người. Chiếc lá cuối cùng trở thành niềm hy vọng hồi sinh. Chiếc lá cuối cùng cũng là chiếc lá đầu tiên gieo mầm xanh cho sự sống.
James Joyce – nhà cách tân của thể loại truyện ngắn. Với những thủ pháp mới lạ, sử dụng triệt để độc thoại nội tâm, đan cài tinh tế các biểu tượng, ẩn dụ mới mẻ và biến ảo… xứng danh là một trong những nhà văn có ảnh hưởng nhất thế kỷ XX. Không nên viết: “Ông sinh ở Dublin, thành phố lớn nhất Ai-len, sáng tác văn học bằng tiếng Anh” [1, tr.45]. Nhà văn Ai-len, sinh trưởng ở thủ đô Dublin, viết bằng tiếng Anh, nên thường được xem là nhà văn Anh. Do những đặc điểm riêng trong sáng tác, được giới văn chương phương Tây tôn vinh như một trong những bậc thầy của văn xuôi thế kỷ XX.
Tập truyện ngắn The Dubliners (1914) có thể dịch là Người Dublin, Những người Dublin. Tiểu thuyết A Portrait of the Artist as a Young Man (1916) chẳng nên dịch là Chân dung một nghệ sĩ khi còn trẻ, nên dịch là Chân dung một Nghệ sĩ thời trẻ. Và đây là tiểu thuyết đầu tiên của nhà văn Anh gốc Ai-len: James Joyce – bậc thầy của chủ nghĩa hiện đại. Lối kể nương theo dòng ý thức (stream of consciousness) và kỹ thuật viết văn của James Joyce có ảnh hưởng sâu sắc và lâu dài đến văn học phương Tây sau này.
3.
Nhà văn – “Người chuyên sáng tác văn xuôi và đã có tác phẩm có giá trị được công nhận” [4, tr.701]. Văn hào – “Nhà văn có tài năng lỗi lạc” [4, tr. 1100]. Dịch giả Trần Như Luận dùng từ nhà văn ba lần cho Kate Chopin, Nathaniel Hawthorne, Ambrose Bierce… và từ văn hào hai lần cho James Joyce, Louisa May Alcott. Dụng ý dịch giả là gì, bạn đọc phải suy ngẫm…
Ngày nay, văn học dịch tựu trung hai định hướng: ưu tiên cho việc tối đa tác phẩm nguyên bản, hoặc ưu tiên cho sự tiếp nhận của độc giả nước mình. Thiết nghĩ… nên dung hòa… Chẳng những đáp ứng nhu cầu tiếp nhận văn học – văn hóa thế giới của công chúng mà còn tác động đến sự phát triển của sáng tạo văn học nguyên bản bằng quốc ngữ – ngôn ngữ dân tộc mình.
Quá trình toàn cầu hóa (Globalization) diễn ra từ cuối thế kỷ XX sang đầu thế kỷ XXI và đương đại đang tiếp biến trong tương quan văn học so sánh [4] – thế giới phẳng… Dịch thuật được đặt trong bối cảnh sự giao tiếp giữa người và người nên cả dịch giả sáng tạo và độc giả tiếp nhận đều cần có những kiến thức về phát ngôn, câu, mệnh đề, cảnh huống, ngữ cảnh… giúp ta nắm được cách diễn đạt hàm ẩn ở bao dạng người giao tiếp. Vậy giữa những tác giả (các nhà văn Anh – Mỹ) và dịch giả (Trần Như Luận) còn có cầu nối tương giao: người đọc – chủ thể tiếp nhận và đồng sáng tạo… Hợp bảy sắc cầu vồng – miên viễn – chân thiện mĩ – ngược dòng… tái tạo… tái sinh – Đông Tây… Kỳ ngộ… Cận tình… Tương giao…
LÊ TỪ HIỂN
[1]. Trần Như Luận tuyển dịch và giới thiệu (2023), Tuyển tập 12 truyện ngắn Anh – Mỹ kinh điển, lừng danh, Nxb. Hội nhà văn, Hà Nội.
[2]. Đắc Sơn (1996), Đại cương văn học sử Hoa Kỳ, Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh.
[3]. Newmark P. (1982), Approaches to Translation, Pergamon Press.
[4]. Lê Từ Hiển (chủ biên) (2017), Văn học so sánh – từ ô cửa đến chân trời, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
