(VNGL – Tiếng nói văn nghệ sĩ). Ngày 07.01.2026, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam mở ra một tầm nhìn chiến lược mới, coi văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của quốc gia. Đối với tỉnh Gia Lai sau sáp nhập, Nghị quyết chính là “chiếc gậy chỉ huy” để bảo tồn, phát huy hệ thống di sản vật thể, phi vật thể, tạo động lực phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
Gia Lai mới – một không gian văn hóa hội tụ và lan tỏa
Tỉnh Gia Lai sau sáp nhập hình thành một không gian văn hóa hiếm có, nơi văn hóa biển – đồng bằng duyên hải Bình Định giao thoa với văn hóa đại ngàn Tây Nguyên Gia Lai (cũ). Đây là vùng đất hội tụ các lớp trầm tích văn hóa lâu đời: di tích Chăm, di sản Tây Sơn, hệ thống đình chùa, lễ hội dân gian, nghệ thuật hát Bội, Bài chòi, võ cổ truyền của Bình Định; cùng với không gian cồng chiêng, lễ hội truyền thống, sử thi, luật tục, tri thức bản địa của các cộng đồng Ba Na, Jrai ở Gia Lai (cũ). Tinh thần “thống nhất trong đa dạng” mà Nghị quyết 80 nhấn mạnh chính là cơ sở để tỉnh Gia Lai mới nhận diện lại toàn bộ hệ thống di sản, không tách rời theo địa giới cũ, mà đặt trong một chỉnh thể văn hóa liên thông, bổ sung và cộng hưởng giá trị.
Trong cấu trúc văn hóa Gia Lai hiện nay, các di sản của Bình Định giữ vai trò trụ cột quan trọng. Hệ thống tháp Chăm, thành Hoàng Đế, di tích phong trào Tây Sơn, cùng các loại hình di sản phi vật thể như hát Bội, Bài chòi, lễ hội dân gian, tín ngưỡng truyền thống… không chỉ là dấu ấn lịch sử, mà còn là nguồn lực văn hóa có sức lan tỏa mạnh mẽ. Theo tinh thần Nghị quyết 80, những di sản này cần được bảo tồn gắn với số hóa, giáo dục di sản, du lịch văn hóa và công nghiệp sáng tạo, để vừa giữ gìn giá trị cốt lõi, vừa tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương.
Song hành với đó, Gia Lai cũ mang đến chiều sâu văn hóa bản địa Tây Nguyên. Không gian văn hóa cồng chiêng, lễ hội truyền thống, tri thức dân gian gắn với rừng, nước và canh tác truyền thống là “hồn cốt” của cộng đồng Ba Na, Jrai. Nghị quyết 80 nhấn mạnh yêu cầu bảo tồn khẩn cấp các di sản phi vật thể có nguy cơ mai một, coi cộng đồng là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng văn hóa. Đặt trong không gian tỉnh mới, các giá trị này cần được phát huy theo hướng gắn với giáo dục thế hệ trẻ, du lịch sinh thái – văn hóa và kinh tế di sản, tránh xu hướng thương mại hóa giản đơn làm biến dạng di sản.
Lộ trình và giải pháp phát triển văn hóa Gia Lai
Để đưa tinh thần Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị vào cuộc sống, tỉnh Gia Lai cần một lộ trình và hệ giải pháp đồng bộ, phù hợp với thực tiễn địa phương. Từ thực tiễn nghiên cứu, chúng tôi đề xuất các giải pháp sau:
Thứ nhất, hoàn thiện quy hoạch tổng thể di sản văn hóa toàn tỉnh, tiếp tục rà soát, kiểm kê toàn bộ di sản vật thể, phi vật thể; xây dựng bản đồ số di sản Gia Lai, làm cơ sở cho quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị.
Thứ hai, đẩy mạnh số hóa và chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản, qua đó thực hiện số hóa di tích, lễ hội, nghệ thuật trình diễn, tri thức dân gian; xây dựng bảo tàng số, thư viện số, không gian trải nghiệm số, phù hợp với định hướng của Nghị quyết 80 về ứng dụng khoa học – công nghệ trong phát triển văn hóa.
Thứ ba, phát triển kinh tế di sản gắn với du lịch văn hóa. Hình thành các tuyến du lịch liên vùng: biển – đồng bằng – trung du – cao nguyên; phát triển sản phẩm du lịch dựa trên di sản, lấy cộng đồng làm trung tâm, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.
Thứ tư, đầu tư cho con người và môi trường văn hóa cơ sở. Chú trọng đào tạo đội ngũ cán bộ văn hóa, nghệ nhân, hướng dẫn viên di sản; đưa giáo dục di sản vào nhà trường; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ cơ sở, đúng với tinh thần “xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện” mà Nghị quyết 80 đề ra.
Thứ năm, huy động nguồn lực xã hội và phát triển hệ sinh thái văn hóa. Khuyến khích doanh nghiệp tham gia đầu tư công nghiệp văn hóa, sáng tạo nội dung số; thúc đẩy mô hình hợp tác công – tư trong bảo tồn và khai thác di sản; từng bước hình thành thương hiệu văn hóa Gia Lai.
Nghị quyết 80-NQ/TW đã đặt ra tầm nhìn chiến lược cho phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Với Gia Lai, việc nhận diện đầy đủ và phát huy hiệu quả các di sản của địa phương trong một chỉnh thể thống nhất sẽ giúp văn hóa thực sự trở thành động lực phát triển bền vững, góp phần định vị thương hiệu của tỉnh trên bản đồ văn hóa miền Trung – Tây Nguyên và cả nước.
TS. VÕ MINH HẢI
(Chi hội Văn nghệ dân gian)
