(VNGL – Mỹ thuật). Trại sáng tác điêu khắc quốc tế “Ấn tượng Huế, Việt Nam – 2026 diễn ra từ ngày 05 đến ngày 15.11, quy tụ 29 tác phẩm của 29 nghệ sĩ, trong đó có 19 người Việt Nam và 10 nghệ sĩ đến từ Pháp, Tây Ban Nha, Ai Cập, Iran, Thái Lan, Lào. Đây là kỳ trại thứ sáu trong khuôn khổ Festival Huế. Những tác phẩm được đặt tại công viên dọc bờ Bắc sông Hương, từ Nghinh Lương Đình đến chân cầu Dã Viên.
Từ “Ấn tượng Huế”…
Trại sáng tác khép lại, anh em nghệ sĩ chia tay nhau, trở về với công việc riêng. Những khối đá vẫn ở lại bên sông Hương. Rồi sẽ có người đi bộ ngang qua, một đứa trẻ tò mò đến gần, một du khách dừng chân ngắm nhìn. Tác phẩm bắt đầu một đời sống khác, trong những cuộc gặp gỡ mà người làm ra nó không thể biết hết.
Ý nghĩ ấy theo tôi sau những ngày tham gia Trại sáng tác điêu khắc quốc tế “Ấn tượng Huế, Việt Nam – 2026”. Giữa cảnh quan giàu ký ức của cố đô, những hình khối mới gợi suy nghĩ về mối quan hệ giữa nghệ thuật và nơi chốn.
Với người làm điêu khắc, từ mô hình nhỏ đến tác phẩm ngoài trời là một khoảng cách không chỉ ở kích thước. Một đường cong thanh thoát trên phác thảo có thể trở nên nặng nề khi phóng lớn. Một khoảng rỗng thay đổi tỷ lệ sẽ làm khác đi sự cân bằng giữa khối đặc và không gian. Đôi khi chỉ một mặt cắt, một độ nghiêng hay điểm tiếp xúc với mặt đất cũng ảnh hưởng đến cảm giác về toàn bộ tác phẩm. Những chi tiết tưởng nhỏ ấy lại buộc người làm nghề phải cân nhắc rất lâu.
Các tác phẩm của trại sử dụng đá granite tự nhiên, trải qua gần ba tháng chế tác trước ngày khai mạc. Từ mô hình sang kích thước thực là quá trình phối hợp giữa nghệ sĩ và đội ngũ thi công, vừa giải quyết những đòi hỏi của vật liệu, vừa giữ nhịp điệu và tinh thần của phác thảo. Những ngày có mặt tại Huế, chúng tôi tiếp tục chỉnh sửa, hoàn thiện, rồi quan sát tác phẩm trong tương quan với ánh sáng, cây cỏ và mặt nước bên sông.
Điêu khắc ngoài trời không thể chỉ được nhìn như một vật thể đứng riêng lẻ. Có tác phẩm đẹp khi nhìn gần nhưng từ xa lại thiếu sự cô đọng; cũng có hình khối giản dị mà nhờ ánh sáng và bóng đổ trở nên sống động. Khoảng trống xung quanh đôi khi quan trọng không kém phần đá đặc. Người sáng tác phải tính đến cả những hướng nhìn và khoảng cách mà người thưởng ngoạn sẽ tiếp cận.

Điều thú vị ở trại Huế là mỗi nghệ sĩ tìm đến vùng đất này theo một cách khác nhau. Cũng từ dòng sông, mây trời, kiến trúc và ký ức cố đô, nhưng khi đi qua suy nghĩ từng người, những hình tượng lại mang diện mạo riêng.
Ở tác phẩm Tâm điểm của Bùi Hải Sơn, hai hình thể gợi đôi mắt mở ra những khoảng nhìn tròn và vuông. Tôi thích cách cảnh vật đi vào tác phẩm qua khoảng rỗng, để người xem không chỉ nhìn khối đá mà còn nhìn xuyên qua nó. Với Mưa Huế của Lê Ngọc Thái, những liên tưởng về cầu, mây và mưa được chuyển thành nhịp điệu của hình khối. Chatchai Saijan tìm cảm hứng từ mô-típ mây trong mỹ thuật cung đình để sáng tác Chiếc chìa khóa Huế; còn Prasit Wichaya sử dụng chữ Việt trong Gắn bó cùng Huế. Qua mỗi cách làm có thể nhận ra sự tìm hiểu và tình cảm dành cho nơi chốn mà nghệ sĩ được mời đến.

Những thử nghiệm ấy cũng khiến tôi nghĩ về cách tiếp nhận di sản. Hoa văn, biểu tượng hay hình ảnh quen thuộc có thể khơi nguồn cảm hứng, nhưng nếu chỉ sao chép hoặc phóng lớn thì chưa đủ tạo nên một tác phẩm có tiếng nói riêng. Vấn đề là người nghệ sĩ tìm thấy điều gì phía sau hình thức ấy và chuyển hóa nó ra sao. Tôi muốn học ở người xưa cách tổ chức hình khối, cách gửi suy nghĩ và niềm tin vào vật chất, hơn là lặp lại những hình thức đã có. Yêu di sản, với tôi, là tiếp nối tinh thần sáng tạo đã làm nên di sản ấy.

Tác phẩm tôi mang đến trại có tên Hơi thở sóng ngầm. Hình tượng cuốn sách mở đặt trên những lớp khối gợi sóng; khoảng rỗng ở giữa như một vòm cửa, phía trên là những khối tròn gợi bọt sóng trỗi lên từ lòng nước. Tôi tìm sự đối thoại giữa cái tĩnh và cái động, giữa hình thể hiện hữu và những chuyển động âm thầm bên trong.

Trong cảm nhận của tôi, sông Hương không chỉ là dòng nước êm đềm chảy qua Huế. Dưới vẻ bình thản ấy còn có những lớp ký ức, những thăng trầm và sức sống bền bỉ của con người. Tôi không muốn mô tả một con sóng cụ thể mà tìm nhịp vận động qua tương quan đặc – rỗng, cao – thấp, qua cách ánh sáng đi vào khoảng không giữa các khối. Khi tác phẩm được đặt bên sông, tôi lại nhìn nó từ nhiều khoảng cách. Ý niệm có thể khởi đầu cho một tác phẩm, nhưng cuối cùng, chính hình khối phải lên tiếng, không thể chỉ trông cậy vào lời giải thích của tác giả.
… đến vườn tượng cho Quy Nhơn
Từ những trải nghiệm ở Huế, tôi nghĩ đến Quy Nhơn, nơi mình sống, giảng dạy và gắn bó với sáng tác bao năm. Thành phố có đường bờ biển uốn cong, những dãy núi vươn ra mặt nước và khoảng trời rộng mở. Biển không chỉ là cảnh sắc mà còn là ký ức, nếp sống, tính cách của con người. Tôi hình dung trong cảnh quan ấy, điêu khắc có thể góp thêm những khoảng nhìn, những điểm dừng và một dấu ấn văn hóa riêng.
Dọc bờ biển Quy Nhơn, nhiều bức tượng đã được đầu tư, sắp đặt từ hơn mười năm nay. Đó là sự quan tâm đáng ghi nhận đối với việc đưa nghệ thuật vào không gian đô thị. Tuy nhiên, từ góc nhìn người làm nghề, tôi thấy không ít tác phẩm còn thiên về cách tạo hình mỹ nghệ, chú trọng mô tả hoặc trang trí mà chưa thể hiện rõ sự tìm tòi về cấu trúc, nhịp điệu và ngôn ngữ điêu khắc.
Điều khiến tôi tiếc hơn là cách bố trí ở một số vị trí còn thiếu cân nhắc. Có tượng đứng giữa khoảng không rộng nhưng không tạo được điểm nhấn; có bệ quá cao, hướng nhìn hoặc khoảng cách quan sát chưa phù hợp. Mối liên hệ giữa tượng với biển, cây xanh, lối đi và kiến trúc đôi khi còn gượng ép. Một tác phẩm được chế tác công phu nhưng đặt không đúng chỗ vẫn khó phát huy hết giá trị; ngược lại, hình khối giản dị đặt đúng nơi có thể làm cảnh quan đổi khác.
Mỹ nghệ có giá trị và đời sống riêng của nó. Nhưng một sản phẩm trang trí được đưa ra ngoài trời chưa hẳn đã trở thành một tác phẩm điêu khắc công cộng. Điều tạo nên khác biệt không nằm ở chỗ tượng tả thực hay trừu tượng, lớn hay nhỏ, bằng đá hay kim loại, mà ở tư duy tạo hình, tiếng nói sáng tạo và khả năng thiết lập mối quan hệ với không gian, với người xem. Một tác phẩm chỉ thật sự thuộc về đô thị khi nó có thể sống cùng nơi chốn và con người.
Bởi thế, tôi từng nghĩ nhiều về một vườn tượng dành cho Quy Nhơn. Không cần phải là một công viên quá lớn hay những công trình đồ sộ. Điều quan trọng là lựa chọn được không gian phù hợp, có định hướng nghệ thuật rõ ràng, nơi các tác phẩm được sắp đặt trong mối liên hệ với nhau và cảnh quan. Mỗi khối tượng cần khoảng thở; những khoảng trống cũng phải được tính đến để người xem có thể đi vào, đổi góc nhìn, dừng lại và cảm nhận.
Khu vực quanh Trung tâm Hội nghị tỉnh tại phường Quy Nhơn, theo tôi, có thể được nghiên cứu, xem xét để hình thành vườn tượng hoặc tuyến trưng bày điêu khắc ngoài trời. Nếu được tổ chức hài hòa với kiến trúc, cây xanh và lối đi, nơi đây có thể trở thành điểm gặp gỡ giữa nghệ thuật với người dân, du khách và những người đến dự các hoạt động giao lưu. Có thể một người sẽ ngồi nghỉ dưới bóng cây, nhìn ánh chiều thay đổi trên mặt đá; một người khác dừng lại vì một hình khối lạ. Chính những khoảnh khắc ấy làm cho tác phẩm dần trở nên thân thuộc.

Từ kinh nghiệm nhiều kỳ trại của Huế, tôi nghĩ Quy Nhơn có thể bắt đầu bằng một trại điêu khắc đá vừa sức, chuẩn bị kỹ về chuyên môn, rồi từng bước mở rộng giao lưu quốc tế. Điều đáng học không chỉ là cách làm ra tác phẩm mà còn là cách dành cho nó một nơi chốn sau ngày bế mạc.
Gia Lai đã có một trải nghiệm đáng quý với trại “Đất và người Gia Lai” năm 2025, khi 14 tác phẩm được trưng bày tại khu đô thị suối Hội Phú. Năm 2026, thêm 11 tác phẩm được đưa vào không gian này, nâng tổng số lên 25. Tôi tham gia đợt đầu với tác phẩm Mắt Biển Hồ. Qua hoạt động ấy, tôi thấy một trại sáng tác có thể mở ra những cuộc trao đổi nghề nghiệp và làm phong phú đời sống nghệ thuật của cộng đồng.
Quy Nhơn có nhiều điều để người nghệ sĩ tìm hiểu: di sản Chăm, võ cổ truyền, văn hóa biển, đời sống cư dân duyên hải… Trong không gian Gia Lai hôm nay, sự gặp gỡ giữa miền biển và cao nguyên còn gợi thêm những liên tưởng. Tuy vậy, ngọn tháp, cánh buồm, con sóng hay hình tượng người lao động chỉ nên là nguồn cảm hứng, không phải khuôn mẫu bắt buộc. Người nghệ sĩ cần được tự do suy nghĩ, kể cả lựa chọn một ngôn ngữ trừu tượng, miễn là tác phẩm có sức thuyết phục bằng hình khối và cảm xúc.
Để làm được điều ấy, chất lượng nghệ thuật phải được đặt lên trước. Phác thảo cần được tuyển chọn kỹ, địa điểm đặt tượng cần được khảo sát ngay từ khâu xây dựng phương án sáng tác, thay vì làm xong rồi mới tìm chỗ đặt. Nghệ sĩ cần biết hướng nhìn, ánh sáng và quan hệ của tác phẩm với mặt nước, cây xanh, kiến trúc. Với một thành phố biển, nắng, gió, hơi muối và độ bền vật liệu cũng là những yếu tố không thể xem nhẹ. Chúng tưởng thuộc về kỹ thuật, nhưng lại ảnh hưởng đến hình thức và đời sống lâu dài của tác phẩm.
Một vườn tượng còn cần sự đồng hành của chính quyền, tổ chức nghề nghiệp, doanh nghiệp và những người có chuyên môn. Từ tuyển chọn, chế tác đến lắp đặt và bảo quản đều cần trách nhiệm rõ ràng. Thành công của một kỳ trại không chỉ đo bằng số lượng tượng được khánh thành, mà còn ở giá trị nghệ thuật của những tác phẩm còn giữ được giá trị qua thời gian.
Tác phẩm điêu khắc công cộng cũng không đòi hỏi mọi người phải có cùng một cảm nhận. Có người yêu thích, có người chưa hiểu, có người muốn hỏi. Đôi khi, chỉ một hình khối khiến người đi đường chậm bước, một khoảng rỗng khơi lên sự tò mò, đã đủ mở đầu cho cuộc trò chuyện. Qua những lần gặp gỡ như thế, tác phẩm dần có chỗ đứng trong ký ức của nơi chốn.
Nghĩ đến đây, tôi lại nhớ những khối đá bên sông Hương. Chúng tôi chỉ có một khoảng thời gian để hoàn thành tác phẩm, còn những buổi sáng, những mùa mưa nắng và bao cuộc gặp gỡ phía trước thì vẫn tiếp diễn. Có lẽ điều đáng suy nghĩ nhất với người làm điêu khắc công cộng là tạo nên một hình thể đủ sức sống để khi mình rời đi, nó vẫn còn điều gì đó muốn nói với người ở lại.
Sau nhiều lần mang tác phẩm đi xa, ý nghĩ được cùng đồng nghiệp làm nên một vườn tượng ngay tại Quy Nhơn vẫn luôn ở trong tôi. Không phải để có thêm thật nhiều tượng, mà để mỗi tác phẩm có một nơi chốn xứng đáng và có thể góp thêm điều gì đó vào đời sống tinh thần của thành phố.
Được góp vào đó một khối đá, một ý nghĩ, một phần công sức của mình – với tôi, cũng là một cách bày tỏ tình yêu đối với quê hương.
NĐK LÊ TRỌNG NGHĨA



