(VNGL – Đất và người Gia Lai). Không chỉ là thủ lĩnh xuất sắc của phong trào Cần Vương tại vùng Nghệ Tĩnh, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Ôn (1825 – 1889) còn là tác giả lớn của thơ văn yêu nước Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX. Đối với Gia Lai, ông có nhiều gắn bó trong cả sự nghiệp quan trường lẫn trước thuật.
Vị quan được dân yêu quý
Nguyễn Xuân Ôn sinh cách đây đúng 200 năm – năm 1885, quê tại Nghệ An. Ông từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh, hiếu học. Sách Đại Nam liệt truyện chép: “Xuân Ôn lúc trẻ thông minh. Khi chưa đỗ, nhà không sẵn sách để học, từng phải đến nhà người học chung, hoặc mượn sách về, chỉ đọc một lượt là thuộc. Làm văn thì hễ cầm đến bút là xong. Có khi làm văn về một đầu làm đến 5, 6 thể mà cấu tứ đều khác nhau và đều tuyệt hay”.
Tuy vậy, đường học cũng như hoạn lộ của ông khá lận đận. Mãi đến năm 42 tuổi ông mới đỗ Cử nhân khoa Đinh Mão (1867). Đến khoa Tân Mùi (1817), ông đỗ Tiến sĩ, cùng khoa với Tam nguyên Nguyễn Khuyến. Tuy đỗ cao nhưng Nguyễn Xuân Ôn không được trọng dụng. Ông phải tập sự tại trường Hậu bổ và làm Hàn lâm Biên tu tại Huế đến 3 năm mới được bổ dụng một chức quan nhỏ là Tri phủ Quảng Ninh (thuộc Quảng Bình). Theo Đại Nam liệt truyện, trong thời gian làm Tri phủ tại đây, “vì thành tích trị dân” nên Nguyễn Xuân Ôn được tiến cử, “có chỉ đổi đi Đốc học Bình Định”.
Nguyễn Xuân Ôn làm Đốc học tỉnh Bình Định (nay thuộc tỉnh Gia Lai) trong thời gian ngắn trước khi được triệu về lại Huế giữ chức Ngự sử trong triều. Vì tính tình cương trực, coi trọng khí tiết, ra sức chống Pháp và bọn quan lại tay sai, chuyên quyền, Nguyễn Xuân Ôn thường xuyên bị triều đình thuyên chuyển đi nhiều địa phương. Tuy vậy, dù đến nơi đâu với cương vị nào, ông cũng đều làm tròn chức trách, hết lòng vì nước vì dân, để lại nhiều tình cảm trong lòng người dân những nơi ông đến. Cho nên, các tác giả sách Thơ văn Nguyễn Xuân Ôn nhận định: “Ở đâu ông cũng được nhân dân chân thành cảm mến”. Chính Đại Nam liệt truyện cũng ghi nhận: “Đến khi ra làm quan, làm việc công bằng ngay thẳng, đến đâu cũng có tiếng tốt, cho nên sau khi đổi đi, người ta nhớ tiếc”.
Thời gian Nguyễn Xuân Ôn làm Đốc học Bình Định không dài và không được ghi chép gì nhiều trong các tư liệu đương thời. Tuy nhiên, từ những đánh giá của Quốc sử quán triều Nguyễn đối với Nguyễn Xuân Ôn, có thể tin rằng, trong thời gian làm quan tại Gia Lai, ông đã để lại những dấu ấn tốt đẹp ở nơi này. Trong đó, những dấu ấn văn chương là một đóng góp đáng ghi nhận của Nguyễn Xuân Ôn đối với dòng chảy thơ văn viết về Gia Lai trong thời trung cận đại.
Những dấu ấn văn chương
Đối với tác giả Nguyễn Xuân Ôn, các nhà nghiên cứu văn học từ trước đến nay đều thống nhất với đánh giá ông là một trong những nhà thơ tiêu biểu, có nhiều đóng góp đối với văn học yêu nước Việt Nam ở nửa sau thế kỷ XIX. Sự nghiệp trước thuật của ông bên cạnh Ngọc Đường văn tập gồm 22 tác phẩm văn xuôi chữ Hán, còn có Ngọc Đường thi tập với 311 bài thơ chữ Hán, được xem là thành tựu quan trọng của dòng văn học yêu nước – kháng Pháp thời kỳ đầu.
Đọc thơ Nguyễn Xuân Ôn, có thể thấy Gia Lai để lại nhiều dấu ấn trong các sáng tác của ông, bên cạnh quê nhà Nghệ Tĩnh và các địa phương nơi ông từng đến. Trong đó nhiều nhất là những bài thơ ông viết để chúc mừng hoặc đưa tiễn đồng liêu công cán tại Bình Định. Chẳng hạn: Đại nghĩ giá Bình Định Đốc học Bùi và 2 bài Tiễn đồng tỉnh nguyên Tri phủ Tiến sĩ Bùi cải bổ Bình Định Đốc học làm để chúc mừng và tiễn Tiến sĩ họ Bùi được cải bố chức Đốc học Bình Định; Giá Bình Định Tổng đốc Huỳnh thực thụ và Tiễn Bình Định Tổng đốc Huỳnh Văn Tuyển phụng chỉ cải Công bộ Thượng thư làm để mừng và đưa Tổng đốc Bình Định Huỳnh Văn Tuyển phụng chỉ nhậm chức Thượng thư bộ Công; 2 bài Tiễn đồng thành Tuần phủ Hồ Đăng Phong chi Bình Phú Tổng đốc làm để tiễn Hồ Đăng Phong đi nhậm chức Tổng đốc hai tỉnh Bình Định và Phú Yên; Tiễn Bình Định Cử nhân xuất sĩ viết để tiễn các cử nhân của Bình Định ra làm quan. Trong những tác phẩm này, Nguyễn Xuân Ôn đều gửi gắm tâm sự về “nợ công danh” hay “chí nam nhi” không gì khác là ra sức phụng sự đất nước, làm lợi cho dân. Đây cũng là một trong những đặc trưng của thơ Nguyễn Xuân Ôn thời kì còn làm quan cho triều Nguyễn.
trong Ngọc Đường thi tập. Ảnh tư liệu
Bên cạnh viết cho đồng liêu, thơ Nguyễn Xuân Ôn tại Gia Lai còn có những tác phẩm bày tỏ cảm xúc riêng tư của chính tác giả. Được thăng làm Đốc học Bình Định, ông làm bài Chỉ chuẩn thăng Bình Định Đốc học lưu giản phủ thân để nói lên tấm lòng của một bề tôi dù không được trọng dụng: Cửu thăng hữu mệnh mông ân trọng (Việc lâu được thăng chức là đã có mệnh nhưng ơn vua là nặng). Đến thăm chùa Thập Tháp, ông viết bài Mạnh đông du Thập Tháp ngẫu thuật để ghi lại những ấn tượng về ngôi cổ tự này: Phương hồ hạ khứ liên vô diệp/ Tĩnh viện đông thâm cúc hữu hoa (Hồ vuông qua hạ sen không lá/ Viện vắng đông về cúc có hoa). Khi lục tỉnh rơi vào tay giặc Pháp, một vị quan huyện Tuy Phước đã làm thơ khóc Giải nguyên Nguyễn Hưu Huân tuẫn tiết. Nguyễn Xuân Ôn đọc, đồng cảm và làm hai bài Khóc nghĩa sĩ thứ Tuy Phước huyện quan nguyên vận nhị thủ để họa lại, đồng thời bày tỏ niềm kính trọng dành cho người anh hùng xả thân chống Pháp: Lục châu lâu lộ biến dương chiên/Hàn tuế cô tùng nhất tiết kiên/…/ Anh hùng dụng võ ninh vô địa/ Hào kiệt thành công cái hữu thiên (Lầu thành sáu tỉnh đã hóa tanh hôi/ Mà cây cô tùng vẫn đứng kiên gan trong tiết lạnh/…/ Anh hùng há chẳng có đất dụng võ/ Hào kiệt thành công cũng do trời).
Viết trong tình cảnh nước nhà đang dần rơi vào tay thực dân Pháp, thơ văn Nguyễn Xuân Ôn thấm đẫm tinh thần yêu nước, thương dân, nặng niềm tâm sự của người chí sĩ luôn đau đáu trước vận nước lao đao. Những tác phẩm ông viết tại Gia Lai không nằm ngoài đặc điểm này. Có thể nói, những vần thơ về Gia Lai cũng như quãng thời gian giữ chức Đốc học Bình Định là những dấu ấn đáng trân trọng của Nguyễn Xuân Ôn tại Gia Lai.
PHẠM TUẤN VŨ
