(VNGL – Bút ký). Chiều xuân, rong ruổi về Thiền viện Thiên Hưng, phía Đông Núi Bà, xã Cát Tiến, tôi bất chợt gặp một đàn ngựa thản nhiên gặm cỏ. Dưới ánh nắng xiên khoai, trông đàn ngựa gần 20 con thật lung linh dưới bóng núi non và vẻ đẹp yên bình của chùa chiền. Tưởng bóng ngựa chỉ còn trong ký ức giờ lại hiển hiện. Và chúng sẽ được đưa về thắng cảnh Hầm Hô trong nay mai để chăm sóc, thuần dưỡng phục vụ cho dự án phim Tây Sơn thất hổ tướng...
Ngựa từng một thời ám ảnh tuổi thơ tôi cùng mảnh đất quê hương bên thành Hoàng Đế tưởng đã vắng bóng lại hiện hữu thật đẹp đẽ vùng ven biển tỉnh Gia Lai…
Tôi tìm về chợ Cây Bông, phường Bình Định để gặp lại người chơi ngựa nổi tiếng một thời – chú Ba Cảnh. Chú Ba sinh năm Mậu Thìn (1928), tính ra Tết này cũng đã 99, nghĩa là ngót nghét 100 tuổi nhưng vẫn còn minh mẫn và khá nhanh nhẹn. Chú họ Nguyễn nhưng người trong làng vẫn gọi chết cái tục danh Ba-Cảnh-xe-ngựa dù đã giải nghệ từ lâu.
Tôi có một kỷ niệm khó quên với chú Ba. Chuyện cũng gần bốn mươi năm trước. Tôi chơi thân với anh Duyên là con đầu của chú (anh Duyên trước khi về hưu là Phó Chủ tịch Hội VHNT thị xã An Nhơn). Anh Duyên kéo tôi về nhà la cà với bạn bè bên cái bình củ tỏi hầu rượu với chú Ba. Vì tửu lượng xoàng xĩnh nên khi chuyện ngựa còn đang hồi ngon trớn, tôi đã lần sần quờ tay làm rơi vỡ cái nắp bình bịt bạc của chú. Chao ôi cái bình xưa, vật gia bảo của nhà chú bị tôi làm vỡ nắp! Tôi hoảng hồn, còn chú Ba Cảnh thì tiếc đứt ruột vậy mà chẳng có lấy một lời phàn nàn. Gặp lại chú, tôi chỉ nhắc: “Cháu là Khanh đây, Khanh làm vỡ cái nắp bình củ tỏi của chú đây!”, chú Ba đã nhận ra ngay và cười xòa: “Nhớ rồi, nhớ rồi…”.
Năm lên mười tuổi, Ba Cảnh được cha truyền cho nghề nài ngựa. Thấp bé nhẹ cân nhưng gan lì quả cảm; dù mỗi lần thăng yên còn nhờ người ẵm nhưng khi đã ngồi trên lưng ngựa là Cảnh lại vụt roi cho ngựa phi khó ai bì kịp. Ba Cảnh mê ngựa, yêu ngựa nên nói ngựa biết nghe. Năm 1940, dẫu mới có 12 tuổi, Ba Cảnh đã vượt qua những tay đua trứ danh như Năm Anh, Nghè Đắc… đoạt được cúp da trong cuộc đua hàng tỉnh.
Ở An Nhơn Bắc, An Nhơn Đông cũng có nhiều danh nài lừng lẫy một thời. Lớp người lớn tuổi còn nhớ, còn biết tiếng chơi ngựa của Phạm Xít, Phạm Đây, Tám Chức… Phạm Xít mê ngựa đến mức trước khi nhắm mắt để lại di chúc yêu cầu gia đình lấy tấm ảnh chụp ông ngồi trên lưng ngựa đem khắc trên bia đá. Còn ở An Nhơn Đông, nói đến đua ngựa, người ta lại nhớ nhiều đến anh em Nguyễn Ngữ, Nguyễn Mươi. Ông Mươi từng cầm đầu đoàn quân ngựa Bình Định đi đua khắp trong Nam ngoài Bắc và thường ẵm trọn huy chương cao nhất. Tôi từng nghe chú Mươi kể về những chuyến dẫn đoàn đi đua ở Đắk Lắk, ở Vinh… vào những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ trước như thế này: “Thành tích của mỗi cuộc đua nhờ vào ngựa hay là một lẽ song điều quan trọng hơn là nài ngựa phải dũng cảm và quyết đấu quyết thắng. Một lần thi đấu ở Đắk Lắk, nài ngựa Nguyễn Thành Hưng là cháu tôi, ôm con Nhất Đạm Lang phi đến vòng thứ 4, còn một vòng cuối nữa thì bị ngã ngựa gãy xương bả vai. Nhưng chỉ trong tích tắc nhìn thấy cái phẩy tay quyết đoán của tôi, Hưng lại phóng lên mình ngựa, giật cương, con Đạm Lang phi như điên cuồng… Và trong cuộc đua đó Đạm Lang đã giật ngôi vô địch dẫu ngay sau đó nài Hưng phải vào viện cấp cứu vết chấn thương.
Chơi ngựa vào những năm trước cách mạng là một thú vui cao sang thường chỉ dành cho người giàu có bởi mỗi con ngựa thời ấy giá trị bằng cả bầy bò. Nhưng với gia đình chú Ba Cảnh con ngựa còn là kế sinh nhai. Ngoài những lúc vui thú trên lưng ngựa, chú Ba còn phải ngồi trên càng xe bánh gỗ. Cả ông Ngữ, ông Mươi đều thế.
Ngày ấy không có ô tô, xe máy phương tiện giao thông chính vẫn là ngựa. Ngựa chở người, chở hàng hóa. Với chiếc đèn dầu 4 kính, xe ngựa có thể chạy thâu đêm, chạy cả đoạn đường dài từ đất kinh thành Hoàng Đế về phố thị Quy Nhơn và đi khắp nơi…
Xe chở khách thì từ 8 đến 10 người còn xe chở hàng thì chạy tùy sức ngựa! Trên đường chỉ có ngựa thì tai nạn giao thông là rất ít.
Xe ngựa thịnh hành kéo theo nghề buôn bán ngựa. Những người quen chạy xe ngựa có chữ nghĩa nghiên cứu Mã kinh phối hợp với kinh nghiệm làm nghề buôn ngựa phất lên rất nhanh. Chú Ba Cảnh, chú Nguyễn Mươi về sau đều trở thành những tay buôn ngựa cự phách. Chú Nguyễn Mươi kể chuyện chú mua con ngựa tía của mình như thế này: Nhà chú ở gần đường, đêm ngủ chợt nghe có tiếng móng ngựa gõ lóc cóc lóc cóc… rất đều trên đường. Nghe tiếng móng gõ mà thèm con ngựa. Chú Mươi chạy ra đường thì con ngựa đã đi xa. Đêm hôm sau chú Mươi lại nghe tiếng gõ móng ấy. Đến đêm thứ ba thì chú quyết định ra ngủ hẳn ngoài đường để đón ngựa. Và chú đã quyết định mua con ngựa ấy với giá bằng ngôi nhà của chú. Theo chú Mươi, con ngựa hay tiếng gõ móng phải thật đều. Còn theo chú Ba Cảnh ngựa hay thì mắt lồi, lông mịn, mặt bằng, trán thẳng, mũi nhỏ, tai nhỏ, gối tròn, tự nhặt… Ngựa hạ nhãn thiếu nhục là ngựa trở chứng; ngựa có xoáy chữ o, đường xà sẽ mang đến cho gia chủ sự xui xẻo…
Ngựa thường được mua trên vùng núi cao vùng đồng bào dân tộc thiểu số, muốn ngựa ngậm được càng xe phải trải qua giai đoạn tập luyện thuần dưỡng. Ban đầu tập ngựa dưới nước rồi đưa lên bãi cát và cuối cùng là lên đường. Nhiều con ngựa chứng phải cho vào cái chuồng hẹp ép tập cho khôn dần.
Xã hội ngày càng phát triển, ô tô xuất xưởng ngày càng nhiều đẩy xe ngựa xuống các đường ngang. Các bến xe ngựa thưa dần khách. Rồi khách cũng không còn quen đi xe ngựa. Xe ngựa thành xe thồ hàng. Nhưng cả đường ngang rồi cũng dần được bê tông hóa, xe máy, xe tải nườm nượp tranh hàng với xe ngựa bằng giá rẻ như bèo. Các chú ngựa chỉ còn ở lại với những nhà thực bụng yêu quý ngựa.
Xe ngựa trên đường vì thế cũng thưa dần. Cả vùng đất An Nhơn – kinh thành xưa từng có hàng nghìn xe ngựa giờ chỉ còn vài chiếc. Nghề xe ngựa đang khấp khểnh, phong trào ngựa đua cũng không còn…
Cho đến mùa xuân này, khi dạo chơi Thiền viện Thiên Hưng ở xã Cát Tiến tôi mới bắt gặp lại hình ảnh đàn ngựa của Thiền viện nhẩn nha dưới chân Núi Bà. Thiền viện nuôi ngựa không phải để kéo xe, không phải để tham gia đua ngựa mà có lẽ nhà chùa nuôi ngựa chỉ với một tình yêu thiết tha dành cho ngựa hoặc giả vì nhà sư trụ trì quê gốc An Nhơn nhớ tiếng lóc cóc xe ngựa một thời mà dựng lại hình ảnh đàn ngựa. Khi biết có đàn ngựa ở Thiền viện Thiên Hưng, bạn tôi Phan Phúc làm cố vấn dự án phim Tây Sơn thất hổ tướng đã mừng như bắt được vàng bởi giờ kiếm đâu ra được đàn ngựa mang về vùng Hầm Hô rèn luyện để phim được khởi quay vào tháng 4 năm 2026! Phúc đã làm việc với nhà chùa và sắp tới sẽ có một số ngựa đẹp nơi đây được đưa về thắng cảnh Hầm Hô chăm sóc, thuần dưỡng phục vụ cho Tây Sơn thất hổ tướng!
