(VNGL – Văn học nhà trường). PGS.TS Bùi Mạnh Hùng, Tổng chủ biên bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” (được Bộ GD-ĐT chọn làm bộ sách giáo khoa (SGK) thống nhất sử dụng ở các cấp học) là bạn cùng lớp đại học với nhà báo Quang Khanh, Tổng biên tập tạp chí Văn nghệ Gia Lai. Đôi bạn vừa có cuộc gặp gỡ tại cuộc họp lớp Văn K5, Đại học Tổng hợp Huế tại Phan Rang.
Trong dịp này đôi bạn đã có cuộc trò chuyện thú vị về bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” và việc triển khai nó được áp dụng ngay trong năm học 2026-2027.
NB. Quang Khanh: Ông có thể cho biết cảm xúc của mình khi hay tin Bộ GD&ĐT đã quyết định chọn bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, trong đó có SGK môn Tiếng Việt – Ngữ văn do ông làm Tổng Chủ biên?
PGS.TS Bùi Mạnh Hùng: Thực ra tôi không quá bất ngờ. Ngay khi Nhà nước quyết định dùng một bộ SGK thống nhất, tôi đã dự đoán Bộ GD&ĐT sẽ chọn bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống”. Đúng như Bộ đã giải thích, đây là lựa chọn phù hợp nhất lúc này, bảo đảm chất lượng và tiến độ triển khai ngay từ năm học 2026 – 2027. Về kết quả lựa chọn, tôi có cảm xúc lẫn lộn: vừa vui, vừa lo. Vui vì bộ sách mà tập thể chúng tôi đã dồn rất nhiều tâm huyết trong 7 năm qua được tiếp tục tin tưởng. Lo vì trách nhiệm giờ đây nặng nề hơn rất nhiều. Từ một trong ba bộ sách, nay trở thành bộ SGK duy nhất cho cả nước, áp lực với tổng chủ biên, chủ biên và tác giả tăng lên đáng kể.
Quang Khanh: Tôi nghe trên nhiều diễn đàn trước đây ông vẫn luôn ủng hộ chủ trương “có một số SGK cho mỗi môn học” nhưng giờ đây có vẻ như chủ trương đã khác từ Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị (22.8.2025) và Nghị quyết 281 của Chính phủ (15.9.2025). Không biết ông có còn giữ quan điểm cũ không? Theo ông nếu chỉ sử dụng một bộ SGK, việc dạy và học nên thay đổi như thế nào?
PGS.TS Bùi Mạnh Hùng: Chủ trương “có một số SGK cho mỗi môn học” được xác định từ Nghị quyết 88/2014/QH13 của Quốc hội về đổi mới chương trình và SGK giáo dục phổ thông. Tôi vẫn cho rằng chủ trương này là phù hợp với xu thế quốc tế và tinh thần dân chủ hóa giáo dục. Tuy nhiên, có những mô hình, chính sách được triển khai hiệu quả ở các nước phát triển, nhưng khi áp dụng vào điều kiện thực tiễn của Việt Nam thì có những bất cập của nó. Dù mô hình, chính sách nào được lựa chọn thì mục tiêu quan trọng nhất vẫn là nâng cao chất lượng dạy học.
Việc chỉ sử dụng một bộ SGK sẽ làm thay đổi phần nào việc dạy học theo tinh thần mới của chương trình năm 2018. Một trong những điểm đổi mới đáng chú ý của chương trình lần này là giáo viên không còn dạy hoàn toàn theo SGK, mà lấy chương trình làm định hướng chính. Giáo viên có thể dựa vào những bộ SGK khác nhau để thiết kế bài dạy phù hợp với đối tượng học sinh và điều kiện thực tế của nhà trường. Nay, chỉ dùng một bộ SGK thống nhất thì độ mở của học liệu có phần bị hạn chế. Nó có nguy cơ làm cho giáo viên bị phụ thuộc vào SGK nhiều hơn. Tuy việc sử dụng bộ SGK thống nhất có làm thay đổi việc dạy học, nhưng tôi tin tưởng, định hướng đổi mới căn bản sẽ vẫn được giữ vững, đó là dạy học nhằm hình thành và phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh. Dù sử dụng một số SGK hay chỉ một bộ SGK thống nhất thì định hướng đó vẫn không thay đổi. Để bảo đảm định hướng xuyên suốt của chương trình, giáo viên cần tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá như đã thực hiện trong những năm qua.
Bên cạnh bộ SGK thống nhất, các bộ SGK khác vẫn nên được lưu hành như là những học liệu tùy chọn để giáo viên và học sinh tham khảo thêm. Các bản PDF/số hóa miễn phí của các bộ SGK khác sẽ giúp cho hệ thống học liệu được phong phú, tránh được tình trạng “độc bản” SGK như trước đây.
NB. Quang Khanh: SGK môn Tiếng Việt – Ngữ văn trong bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” được xem là trục xương sống của bộ sách, với những đổi mới mang tính đột phá về phương pháp tiếp cận. Theo ông, những thay đổi cốt lõi trong việc dạy học tiếng Việt và văn học từ bộ sách này là gì?
PGS.TS Bùi Mạnh Hùng: Trước hết, cần bắt đầu từ thay đổi quan trọng nhất của chương trình và SGK tất cả các môn học lần này nói chung là thay đổi về mục tiêu giáo dục, chuyển từ chủ yếu cung cấp kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực cho người học. Trong các môn học, có thể khẳng định, môn Tiếng Việt – Ngữ văn là một trong những môn học có sự đổi mới căn bản và toàn diện nhất, đáp ứng đúng tinh thần đổi mới.
Trong chương trình năm 2006 và SGK biên soạn theo chương trình này, môn Tiếng Việt – Ngữ văn chủ yếu nhằm cung cấp kiến thức về tiếng Việt và văn học cho học sinh. Mục tiêu phát triển các kĩ năng đọc, viết, nói và nghe cho người học ít được chú trọng. Theo chương trình và SGK mới, môn Tiếng Việt – Ngữ văn tập trung phát triển phẩm chất và năng lực cho học sinh, trong đó nổi bật là kĩ năng đọc, viết, nói và nghe. Trước đây, học sinh được học để ghi nhớ, cảm nhận được cái hay, cái đẹp của từng tác phẩm văn học cụ thể thì nay, học sinh được học cách đọc để tự đọc, tự cảm nhận được cái hay, cái đẹp của bất kì tác phẩm nào thuộc những thể loại mà các em từng được học. Kĩ năng viết, nói và nghe cũng được chú trọng phát triển cho học sinh theo cách dựa vào kiểu bài đã được học, chứ không phải học thuộc rồi lặp lại ý tưởng và ngôn ngữ của người khác. Tương tự như trước đây ta dạy học sinh học thuộc lòng từng bài hát, nay ta dạy các em cách đọc nhạc để có thể tự hát bất cứ bài hát nào.
Từ sự thay đổi về mục tiêu giáo dục, nội dung, phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá cũng thay đổi theo. Trước đây, cấu trúc chương trình và SGK được tổ chức theo các phân môn Tiếng Việt, Làm văn, Văn học. Ngữ liệu được quy định cụ thể cho từng lớp. Hiện nay, cấu trúc của chương trình và SGK mới được tổ chức theo các mạch đọc, viết, nói và nghe. Các mạch kĩ năng này được thiết kế tích hợp chặt chẽ với nhau, đồng thời các kiến thức về tiếng Việt và văn học cũng được cài đặt theo cách phục vụ trực tiếp cho hoạt động thực hành, giúp cho học sinh hình thành và phát triển hiệu quả các kĩ năng. Theo quy định của chương trình mới, ngữ liệu tương đối mở. Ngoài một số tác phẩm bắt buộc và bắt buộc lựa chọn, tác giả SGK có thể lựa chọn các văn bản cụ thể cho từng lớp, miễn là đáp ứng yêu cầu của chương trình và những điều kiện nghiêm ngặt đặt ra đối với chất lượng ngữ liệu trong SGK.
Phương pháp dạy học cũng phải chuyển đổi, người giáo viên chuyển vai trò từ chủ yếu thuyết giảng sang tổ chức hoạt động học cho học sinh. Kiểm tra, đánh giá chuyển từ chủ yếu kiểm tra, đánh giá kiến thức và khả năng học sinh ghi nhớ những gì đã học sang kiểm tra, đánh giá kĩ năng đọc, viết, nói và nghe. Quy định dùng ngữ liệu ngoài SGK trong các kì đánh giá cuối kì, cuối năm, cuối cấp, thi tuyển sinh, thi tốt nghiệp,… chính là để bảo đảm đánh giá được đúng kĩ năng đọc, viết của học sinh, tránh được vấn nạn học tủ, học theo “văn mẫu” diễn ra trong nhiều năm trước đây.
Chương trình và SGK Ngữ văn mới không thuần túy nhằm mục tiêu phát triển kĩ năng đọc, viết, nói, nghe. Đưa phát triển các kĩ năng này lên thành mục tiêu đầu tiên, xuyên suốt của môn học vì đó là những kĩ năng “mở đường”, nếu không có kĩ năng đọc, sau đó là viết, rồi nói và nghe thì học sinh sẽ không có được bất kì thứ gì hữu ích từ môn Ngữ văn. Chương trình và SGK Ngữ văn mới đặt phát triển kĩ năng đọc, viết, nói, nghe vào vị trí trung tâm, nhưng không vì thế mà bỏ qua mục tiêu bồi dưỡng vốn văn học và văn hóa dân tộc cho người học.
NB. Quang Khanh: Từ nay đến thời điểm khai giảng năm học mới 2026 – 2027, không còn nhiều, do vậy việc chuẩn bị chuyển sang thực hiện sử dụng thống nhất một bộ SGK đã trở nên cấp bách. Theo ông, Bộ GD&ĐT cần phải thực hiện các nhóm công việc như thế nào để việc chuyển đổi được suôn sẻ, không gây xáo trộn?
PGS.TS Bùi Mạnh Hùng: Theo tôi được biết, Bộ GD&ĐT và Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã lên kế hoạch tập huấn cho giáo viên sử dụng bộ SGK thống nhất trong năm học tới. Trước hết và chủ đạo là tập huấn trực tuyến. Mỗi môn học và mỗi lớp sẽ tập huấn theo 2 đợt, đợt 1 vào tháng 6 và đợt 2 vào tháng 7. Dĩ nhiên, những giáo viên lâu nay sử dụng SGK “Kết nối tri thức với cuộc sống” thì không cần tham gia các đợt tập huấn này. Như vậy, việc tập huấn chỉ dành cho chưa đến 50% giáo viên trên cả nước. Hơn nữa, ngay những giáo viên lâu nay dạy học theo các bộ SGK khác thì nhiều người trong số đó cũng đã được dự tập huấn về bộ SGK “Kết nối tri thức với cuộc sống” trong những năm qua. Vì thế, nhu cầu tập huấn bộ SGK thống nhất cũng không quá lớn như nhiều người nghĩ. Nội dung tập huấn trước hết tập trung vào việc giúp giáo viên nắm vững cấu trúc sách và cấu trúc bài học của bộ SGK thống nhất để giúp các thầy cô có thể chuyển đổi một cách thuận lợi.
Việc triển khai tập huấn trực tuyến tuy là cách làm hiệu quả nhất trong bối cảnh cần đưa SGK mới vào nhà trường theo kịp tiến độ triển khai chương trình, nhưng kết quả tiếp nhận của tập huấn trực tuyến ở một số nơi còn hạn chế. Vì vậy, bên cạnh việc tăng cường kiểm tra, giám sát việc giáo viên tham gia tập huấn trực tuyến, Bộ GD&ĐT và Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam nên tổ chức thêm tập huấn trực tiếp cho cán bộ quản lí và giáo viên cốt cán. Việc tập huấn trực tiếp này giúp chúng ta có một đội ngũ báo cáo viên đủ khả năng để tập huấn bổ sung cho giáo viên ở các địa phương và triển khai chương trình, SGK một cách đúng hướng. Nếu bản thân những người đảm nhiệm việc chỉ đạo đổi mới ở các địa phương mà nắm chưa vững, chưa đầy đủ về chương trình và SGK thì việc triển khai có thể lệch lạc, hậu quả sẽ rất lớn. Thực tế cho thấy tình trạng đó đang diễn ra ở không ít nhà trường.
Việc chuyển đổi sang sử dụng một bộ SGK thống nhất đặt ra yêu cầu tập huấn lại cho không ít giáo viên trên cả nước. Tuy vậy, tôi không nghĩ là có khó khăn gì đáng kể. Các thầy cô sẽ nhanh chóng thích ứng với bộ SGK mới.
“Trước đây, học sinh được học để ghi nhớ, cảm nhận được cái hay, cái đẹp của từng tác phẩm văn học cụ thể thì nay, học sinh được học cách đọc để tự đọc, tự cảm nhận được cái hay, cái đẹp của bất kì tác phẩm nào thuộc những thể loại mà các em từng được học. Kĩ năng viết, nói và nghe cũng được chú trọng phát triển cho học sinh theo cách dựa vào kiểu bài đã được học, chứ không phải học thuộc rồi lặp lại ý tưởng và ngôn ngữ của người khác. Tương tự như trước đây ta dạy học sinh học thuộc lòng từng bài hát, nay ta dạy các em cách đọc nhạc để có thể tự hát bất cứ bài hát nào”.
Cũng cần nói thêm, trên nguyên tắc, không cần tập huấn về chương trình, phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá. Vì đó là những nội dung mà giáo viên đã được tập huấn lâu nay, dù chọn dạy học theo bất kì bộ SGK nào. Tuy vậy, trong mấy năm qua, công tác tập huấn tập trung chủ yếu vào SGK để kịp tiến độ triển khai. Do dó, một số khía cạnh có liên quan, nhất là về đặc điểm, cấu trúc của chương trình và cách thức kiểm tra, đánh giá mới vẫn chưa được tập huấn kĩ. Nếu có điều kiện thì cần tập huấn thêm cho giáo viên về những nội dung này.
NB. Quang Khanh: Thay mặt tạp chí Văn nghệ Gia Lai, tôi cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này. Hy vọng chúng ta sẽ còn tiếp tục hợp tác, bởi vấn đề dạy và học môn Tiếng Việt – Ngữ văn trong nhà trường chính là nguồn cơn để chúng ta có nhiều hơn những nhà văn, nhà thơ, hay ít ra là có nhiều hơn những người cảm nhận văn chương thực sự tốt về sau này.
