(VNGL – Nghiên cứu & Phê bình). Trong chuyến khảo sát, nghiên cứu chùa Thập Tháp Di Đà (Bình Định, nay thuộc tỉnh Gia Lai), một trong những tổ đình Phật giáo danh tiếng bậc nhất miền Trung, điều gây ấn tượng với chúng tôi không chỉ là giá trị kiến trúc và lịch sử của ngôi chùa, mà còn ở hệ thống pháp tượng, cổ vật và tư liệu quý hiếm được lưu giữ tại đây. Trong số đó, đặc biệt đáng chú ý là bức tranh chân dung Quốc sư Phước Huệ do họa sĩ Hồng (Hường) Cao vẽ vào năm 1931.
Không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo và tinh thần, bức chân dung này còn là một tác phẩm hội họa có giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật đặc biệt, gắn với một giai đoạn chuyển tiếp quan trọng của Mỹ thuật Việt Nam đầu thế kỷ XX. Từ tác phẩm ấy, đặt ra hai câu hỏi cơ bản: Hồng Cao là ai? Và ông là người như thế nào mà có thể để lại một họa phẩm vừa trang nghiêm, vừa đạt đến khả năng truyền tải thần thái nhân vật như vậy?
Bức tranh chân dung Quốc sư Phước Huệ
Hiện nay, bức chân dung Quốc sư Phước Huệ được tôn trí trang trọng tại phương trượng chùa Thập Tháp. Tranh vẽ bằng chất liệu bột màu trên giấy, thể hiện Quốc sư trong tư thế đứng trang nghiêm, khoác áo cà sa, tay cầm gậy như ý – biểu tượng của trí tuệ và đức hạnh trong Phật giáo. Các họa tiết trang trí trên y áo được thể hiện tinh tế, vừa mang tính ước lệ truyền thống, vừa gợi cảm giác tả thực.
Đặc biệt, bức tranh còn bảo lưu hệ thống lạc khoản có giá trị tư liệu cao. Lạc khoản bên trái ghi: “Long Phi Tân Mùi niên, Phật hoan hỷ nhật – 龍飛辛未年, 佛歡喜日” (Ngày Phật hoan hỷ, tức Rằm tháng Bảy, năm Tân Mùi 1931). Lạc khoản bên phải ghi: “Xuân Kinh, Thừa Thiên phủ, Trúc Lâm giảng đường, Tỳ kheo Cư sĩ chúng đẳng đồng bái; Khánh Phổ trung nhân, Hồng Cao, Sĩ Chánh Thị, huân mộc kính họa – 春京承天府竹林講堂比丘居士衆等全拜, 慶譜中人洪膏士正氏薰沐敬繪” (Toàn thể chư tăng, cư sĩ thuộc Giảng đường Trúc Lâm, phủ Thừa Thiên, Kinh đô Phú Xuân kính bái; Người trong hoàng tộc là Hồng Cao, tự Sĩ Chánh Thị đốt hương trầm, rửa tay bằng nước thơm cung kính vẽ).
Qua nội dung lạc khoản trên bức tranh chân dung Quốc sư Phước Huệ, có thể xác định tác giả của tác phẩm là họa sĩ Hồng Cao. Lạc khoản cũng cho biết bức tranh được thực hiện vào ngày Rằm tháng Bảy năm 1931, nhân dịp chư tăng và cư sĩ thuộc Giảng đường Trúc Lâm cung tiến Quốc sư. Từ chính văn bản ghi trên tranh, có thể thấy bức chân dung không chỉ là một tác phẩm hội họa, mà còn là một dấu ấn lịch sử sinh động, phản ánh mối liên hệ giữa giới Phật giáo, tầng lớp trí thức và hoàng tộc triều Nguyễn đầu thế kỷ XX.
Đi tìm lai lịch họa sĩ Hồng Cao
Tên gọi Hồng Cao (洪膏) được ghi trên tranh gợi ngay một liên tưởng quan trọng về xuất thân hoàng phái. Trong hệ thống đặt tên của hoàng tộc Nguyễn, việc sử dụng chữ Hán mang bộ “Nhục” (肉) là đặc trưng dành cho hậu duệ của đức ông Tùng Thiện Vương Miên Thẩm(1). Từ dấu hiệu này, chúng tôi bước đầu xác định họa sĩ Hồng Cao thuộc dòng dõi phủ Tùng Thiện Vương.
Quá trình tra cứu gia phả và các nguồn tư liệu liên quan đã củng cố nhận định trên. Đặc biệt, cuốn Tùng Thiện vương: Tiểu sử và thi văn do Hiệp tá Ưng Trình và cụ Bửu Dưỡng biên soạn (xuất bản năm 1970) đã nhắc đến một công tử Hồng Cao nổi tiếng về tài hội họa(2). Đây là cứ liệu quan trọng, cho phép xác nhận chắc chắn nguồn gốc hoàng tộc của họa sĩ.
Theo gia phả phủ Tùng Thiện Vương, công tử Hồng Cao, tự Sĩ Chánh (士正) là con trai thứ 19 của Tùng Thiện Vương Miên Thẩm và bà Huỳnh Thị Vô Lậu, sinh ngày 4 tháng 4 năm Đinh Mão (tức ngày 07.5.1867) tại Phủ Cam (Huế). Sinh trưởng trong một gia đình hoàng tộc tiêu biểu về truyền thống thi thư – lễ nhạc, Hồng Cao sớm được tiếp cận nền giáo dục Nho học bài bản, từng học với các danh nho và đại thần như Nguyễn Trọng Hợp, Phạm Phú Thứ, Lê Huy Miến…
Khác với nhiều huynh đệ lựa chọn con đường quan lộ(3), Hồng Cao sớm bộc lộ năng khiếu và dành trọn tâm huyết cho hội họa. Không qua trường lớp mỹ thuật chuyên nghiệp, nhưng với khả năng tự học và cảm quan tinh tế, ông đạt đến trình độ cao trong nhiều thể loại: minh họa sách báo, tranh phong cảnh, đặc biệt là chân dung truyền thần – lĩnh vực đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật và chiều sâu tâm lý.
Bên cạnh hoạt động nghệ thuật, Hồng Cao còn đảm nhiệm nhiều chức trách trong nội bộ hoàng tộc. Năm Thành Thái thứ 12 [1900], ông được cử làm quyền Giám tự phủ thờ Quy Đức Công chúa(4); sau đó giữ chức Phòng trưởng phòng Tùng Thiện Vương. Năm Bảo Đại thứ 5 [1930], ông đứng ra vận động con cháu nội ngoại trùng tu phủ thờ Tùng Thiện Vương, cho thấy vai trò quan trọng của ông trong việc duy trì nề nếp và ký ức dòng tộc.
Một đóng góp đặc biệt khác của họa sĩ Hồng Cao là hoạt động cộng tác với tập san Bulletin des Amis du Vieux Hué (BAVH), do linh mục L. Cadière làm chủ bút. Trong suốt 30 năm tồn tại của BAVH (1914 – 1944), Hồng Cao đã thực hiện nhiều bản vẽ khảo tả, minh họa có giá trị khoa học cao, góp phần quan trọng vào việc ghi chép, bảo tồn di sản Huế và triều Nguyễn. Chính L. Cadière từng bày tỏ sự trân trọng đối với tài năng và tinh thần cộng tác của ông trong các báo cáo đăng trên BAVH(5).
Họa sĩ Hồng Cao mất vào ngày 30 tháng 12 năm Định Hợi (1947), hưởng thọ 80 tuổi. Mộ được an táng ở trong vườn phủ thờ Quy Đức công chúa ở làng Dương Xuân Thượng (nay thuộc phường Thủy Xuân, thành phố Huế), cách tẩm mộ Quy Đức công chúa và phò mã Phạm Đăng Thuật một đoạn không xa.
Cho đến nay, các tác phẩm của họa sĩ Hồng Cao còn lại không nhiều, chủ yếu là tranh chân dung truyền thần. Ngoài bức chân dung Quốc sư Phước Huệ tại chùa Thập Tháp, có thể kể đến các tác phẩm còn lưu giữ ở Huế như: chân dung Tùng Thiện Vương (phủ Tùng Thiện Vương), Tổ sư Nguyên Thiều (chùa Quốc Ân), Phú Bình huyện công Hường Vinh và phu nhân (chùa Thiên Minh), Quang lộc tự khanh Tôn Thất Tu và phu nhân (nhà vườn Song Tùng). Theo học giả H. Le Breton, Hồng Cao còn vẽ một bức họa lớn mô tả toàn cảnh phủ Tùng Thiện Vương với quy mô kiến trúc bề thế(6), song hiện nay tác phẩm này đã thất lạc.
Thay lời kết
Từ việc khảo cứu lai lịch tác giả bức chân dung Quốc sư Phước Huệ, có thể khẳng định họa sĩ Hồng Cao là một gương mặt tiêu biểu của mỹ thuật Huế cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Ông đã dung hòa một cách tự nhiên giữa truyền thống hội họa truyền thần Á Đông với những ảnh hưởng kỹ thuật phương Tây đang du nhập, tạo nên phong cách riêng, giàu chiều sâu biểu cảm.
Đáng tiếc, do nhiều biến động lịch sử, cuộc đời và sự nghiệp của họa sĩ Hồng Cao vẫn còn ít được biết đến, thậm chí có nguy cơ bị lãng quên. Việc tiếp tục nghiên cứu, sưu tầm và hệ thống hóa các tác phẩm cũng như tư liệu liên quan đến ông không chỉ góp phần trả lại vị trí xứng đáng cho một họa sĩ hoàng tộc tài hoa, mà còn giúp làm sáng tỏ thêm diện mạo của nền hội họa Việt Nam trong giai đoạn giao thời đầy biến động.
TS. TRẦN VĂN DŨNG
(Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế)
Chú thích:
(1) Đức ông Tùng Thiện Vương (1819-1870) là con trai thứ 10 của vua Minh Mạng. Đức ông được nhà vua tấn phong tước Tùng Quốc công (1839), Tùng Thiện Công (1854). Về sau được truy phong tước Tùng Thiện Quận vương (1878), Tùng Thiện Vương (1936). Sinh thời, đức ông nổi tiếng giỏi chữ nghĩa, là một nhà thơ lớn để lại nhiều tác phẩm giá trị cho đất nước.
(2) Ưng Trình, Bửu Dưỡng (1970), Tùng Thiện Vương: Tiểu sử và thi văn (1819-1870), Huế – Sài gòn, tr. 127.
(3) Các huynh đệ của cụ Hường Cao đều dấn thân vào chốn quan trường như cụ Hường Phì làm Tham tri bộ Lại, cụ Hường Tích làm Tá lý bộ Hộ, cụ Hường Dực làm Phó sứ, cụ Hường Khẳng làm Thượng thư, hàm Hiệp tá Đại học sĩ, sau khi mất được truy thọ Đông các Đại học sĩ.
(4) Quy Đức công chúa Vĩnh Trinh (1824-1892) là con gái thứ 18 của vua Minh Mạng, và cũng là em gái ruột của đức ông Tùng Thiện Vương. Bà là một nữ sĩ tài hoa, để lại nhiều thi phẩm rất có giá trị.
(5) Những người bạn Cố đô Huế (1997), “Báo cáo tại cuộc họp”, tập san BAVH 1916, tập 3, Nxb Thuận Hóa, Huế, tr. 485.
(6) H. Le Breton (2006), “Cuộc đời của ngài Hồng Khẳng”, Tập san BAVH, 1933, tập 20, Nxb Thuận Hóa, Huế, tr. 220.
