Truyền thông “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”
(VNGL – Ghi chép). Dẫu công cuộc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ (HCLS) trên khắp các chiến trường từ bao năm qua chưa một ngày ngừng nghỉ nhưng qua khảo sát, toàn tỉnh vẫn còn 11.976 mộ liệt sĩ trong 113 nghĩa trang thuộc 65 xã, phường, chưa xác định được thông tin…
Hướng tới kỷ niệm 80 năm ngày Thương binh Liệt sĩ (27.7.1947 – 27.7.2027), Ban Chỉ đạo (BCĐ) 515 “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính HCLS” của tỉnh đang tổ chức và điều hành việc lấy mẫu sinh phẩm HCLS chưa xác định được thông tin, gửi giám định ADN rồi khớp nối với ngân hàng gene thân nhân liệt sĩ để tìm ra danh tính…
Chuẩn bị chu đáo
Trò chuyện với Trung tá Nguyễn Thế Vĩ – Cán bộ Phòng Chính trị, Bộ CHQS tỉnh Gia Lai, Đội trưởng Đội 1 của chiến dịch, tôi được biết: Sau khi BCĐ 515 quốc gia phát động “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính HCLS”, tỉnh ta đã khẩn trương thành lập BCĐ cấp tỉnh với nhiều thành viên đại diện cho các sở, ban, ngành có liên quan và phân công nhiệm vụ cụ thể. Bà Nguyễn Thị Thanh Lịch – Phó Chủ tịch UBND tỉnh – làm Trưởng ban. Đại tá Võ Tấn Tài, Chính ủy Bộ CHQS tỉnh làm Phó trưởng ban. Bộ CHQS tỉnh là cơ quan thường trực, có nhiệm vụ: xây dựng các kế hoạch, tham mưu với BCĐ, tổ chức, điều phối các hoạt động, phối hợp kiểm tra, đôn đốc tiến độ và tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc về mặt kỹ thuật để chiến dịch diễn ra nhịp nhàng, hiệu quả…
Thời gian trôi qua, địa bàn thực chiến rộng, địa hình đa dạng: đồi núi, đồng bằng, bờ biển… Địa chất cũng hoàn toàn khác nhau. Phía Tây đất đỏ bazan. Mưa xuống, đất dẻo quánh, bám chặt dụng cụ lao động. Nắng lên, đất chai cứng, khô khốc. Phía Đông, sát biển toàn cát. Cát không kết dính nên dễ sập khi đào. Nắm được những đặc điểm này, Bộ CHQS tỉnh đã tham mưu thành lập 2 đội công tác, mỗi đội có 8 kíp, với đầy đủ các chuyên môn: Khai quật, Quy tập, Số hóa và Lấy mẫu sinh phẩm. Đội 1 lấy mẫu ở nghĩa trang liệt sĩ (NTLS) các xã phía Đông, đội 2 phụ trách các xã phía Tây tỉnh. Các kíp được điều phối phù hợp với thực tế công việc trong từng địa bàn.
Để việc xác định danh tính HCLS chính xác, mọi thao tác đều thuần thục và nhịp nhàng, Bộ CHQS tỉnh đã tham mưu tổ chức 2 đợt tập huấn tại thực địa NTLS Vĩnh Quang và NTLS Chư Prông cho cán bộ, chiến sĩ các kíp: Khai quật, Quy tập, Lấy mẫu sinh phẩm và Số hóa. Qua tập huấn, thành viên các kíp đã thực hành thành thạo các thao tác cá nhân và thao tác phối hợp, đảm bảo vững chuyên môn để phục vụ dài lâu cho chiến dịch. Cán bộ kíp Số hóa ngoài việc nắm chắc 11 thao tác của quy trình còn được trang bị thêm kiến thức về nhiếp ảnh, cách làm phiếu thông tin và cập nhật dữ liệu trên phần mềm quản lý chiến dịch.
Nhằm tạo sự đồng thuận trong toàn xã hội về việc lấy mẫu sinh phẩm HCLS giám định ADN, Bộ CHQS tỉnh phối hợp với nhiều địa phương đẩy mạnh công tác tuyên truyền sâu rộng trong mọi tầng lớp Nhân dân bằng nhiều hình thức: Trưng bày pa nô, truyền thanh chuyên mục, thi tìm hiểu, tiểu phẩm sân khấu… để người dân nhận ra giá trị của việc làm, chung tay hỗ trợ và lan tỏa cách truy cập, tìm kiếm, khớp nối thông tin .
Vượt qua khó khăn
NTLS Mỹ Thắng, xã Phù Mỹ Đông vào một ngày cuối tháng Sáu, nắng như rang. Mặc dù nghĩa trang nằm trên doi đất cao cạnh đầm Trà Ổ nhưng không khí nóng bức. Cây cối xung quanh đứng im phăng phắc. Mấy anh dân quân xã phụ trách việc khai quật, mồ hôi vã ướt áo dù chỉ đầu buổi sáng. Các thành viên khác chờ thay ca, không ngừng quệt mồ hôi lăn dài trên má. Mấy anh kíp Lấy mẫu sinh phẩm loay hoay chọn vị trí đặt bàn làm việc nhưng vẫn chưa tìm được chỗ. Thiếu tá Trần Hoàng Nam – Đội K52, Bộ CHQS tỉnh, phụ trách chính của tổ Lấy mẫu sinh phẩm HCLS ở nghĩa trang này – dạm tính: “Tổ này có 2 kíp. Quy tập: 4 người, Số hóa: 2 người, Y tế: 4 người, cộng với dân quân xã 8 người, thành 18 người. Phải dựng lều bạt che nắng, mưa hai điểm: khai quật, lấy mẫu sinh phẩm mới đảm bảo được tiến độ và sức khoẻ cho anh em!”. Thế rồi, lều bạt rộng thoáng được dựng lên. Hạ sĩ Rgăm Rúc – đội K52 – bày tỏ: “Nắng mưa gì cũng làm nhưng có mái che thì năng suất, chất lượng và đảm bảo tính tôn nghiêm hơn!”.
“Chiến dịch 500 ngày đêm…” có việc lấy mẫu sinh phẩm HCLS. Đây là việc hoàn toàn mới, chưa có trong tiền lệ. Vì thời gian không đủ dài để vừa làm vừa ngẫm vừa rút kinh nghiệm. Chậm trễ tiến độ sẽ có tội với lịch sử. Nên khi chưa đủ điều kiện để thực hiện phương án tối ưu, các tổ, đội đã nhanh chóng triển khai phương pháp thủ công. Khai quật bằng cuốc, xẻng; xếp, chất gạch đá bằng tay; cất bốc hài cốt bằng bay, cọ… thật tỉ mỉ. Nhìn anh em dân quân thay phiên nhau đào, xúc; cán bộ, chiến sĩ Đội K52 dò tìm hài cốt, cắt bỏ rễ cây xuyên mộ,… tôi vô cùng khâm phục.
NTLS Mỹ Thắng trong những ngày này đang chỉnh trang, nâng cấp, có 118 mộ cần lấy mẫu sinh phẩm nhưng tất cả đã được làm mới theo thiết kế nguyên khối bằng đá Granite và lối đi quanh mộ được lát gạch chống trượt, rất khó cho việc khai quật. Khó hơn nữa, công trình sửa chữa chưa nghiệm thu, quá trình khai quật – lấy mẫu nếu sơ suất gì thì khó cho đôi bên… Thiếu tá Nam lập tức điện mời chính quyền địa phương đến nghĩa trang để bàn việc cùng với nhà thầu. Ba bên đã nhanh chóng thống nhất phương án: thuê máy cẩu khối mộ đặt xuống khoảng trống bên cạnh rồi tiến hành cất bốc, tìm nhặt mẫu phẩm… Xong việc, cẩu trả lại vị trí cũ. Cách làm này rất phù hợp với những NTLS phía biển có mộ nguyên khối như nghĩa trang này. Anh em trong tổ vừa vui lại vừa lo. Lo vì có nơi mộ nằm trong hàng, hài cốt nằm dưới lối đi sau mộ, đào cả buổi, mở ra nhiều phía mới gặp. Lo hơn nữa, khai quật lên, hài cốt bị rễ cây bao tiêu, không còn chút sinh phẩm nào để gửi đi giám định. Cách đây mấy hôm đã gặp trường hợp này rồi. Rất thương liệt sĩ!
Làm việc khoa học
Dù khai quật bằng phương pháp thủ công hay máy móc, lực lượng phụ trách cũng tính toán rất kỹ. Với lối thủ công, các anh chọn đào khoảng trống bên hông giữa hai ngôi mộ chưa xác định được thông tin liền kề bằng cách cạy lớp gạch chống trượt, đào bỏ lớp vữa ba ta rồi xúc cát đổ ra ngoài. Khi hố sâu tầm thắt lưng, các anh dùng trụ cây chống đỡ khối đá mộ rồi dùng bay xớt dần vào phần đất cát dưới khối mộ để tìm quách chôn hoặc hài cốt. Xong việc mộ bên này, các anh quay người làm tiếp mộ bên kia. Cách làm này vừa tiết kiệm công sức vừa đảm bảo an toàn cho các mộ bên cạnh và tránh được sự bề bộn trong nghĩa trang vốn yên tĩnh. Với mộ chưa xác định được thông tin nằm cạnh mộ có tên, các anh chọn đào khoảng trống sát mộ cần lấy mẫu với hố đào hẹp. Quá trình tạo hố, nếu thấy phần cát phía mộ bên cạnh có dấu hiệu trôi, các anh dùng ván tấn giữ. Với phương pháp hiện đại, các anh chọn pa-lăng, hoặc máy cẩu hạng nhỏ, cần dài, vừa đạt hiệu suất vừa đảm bảo an toàn cho cả nghĩa trang.
Cất bốc, tìm mẫu sinh phẩm hài cốt được anh em Đội K52 làm rất tỉ mỉ. Hạ sĩ Võ Lê Công Nguyên chia sẻ: “Việc này gần giống như việc cải táng. Liệt sĩ nằm đây là cha anh chúng ta – những người đã ngã xuống vì độc lập tự do của dân tộc. Anh em rất biết ơn, thể hiện qua việc tìm nhặt, nâng niu, sắp xếp từng mẫu sinh phẩm, kỷ vật đúng theo quy trình khâm liệm”. Đúng vậy! Nhìn anh Nam loay hoay trong không gian chật hẹp dưới khối mộ nặng trịch, xớt, phủi từng lớp cát mỏng để tìm quách chôn, tôi hồi hộp vô cùng. Mộ này không còn quách, chỉ còn tấm vải ngả màu bọc lấy hài cốt. Anh Nam nhẹ nhàng xỉa, xúc, hất cát ra ngoài. Đến khi hài cốt lộ nguyên hình, anh dùng hai tay ôm – đỡ, đưa lên miệng hố, đặt vào tấm ni lông. Tại đây, sau khi lấy được mẫu sinh phẩm, anh Nam nhẹ nhàng chuyển hài cốt sang quách mới đúng theo thứ tự ban đầu rồi đậy nắp. Nắp quách này có chừa lỗ để đặt ống thông lên nắp mộ. Sau khi giám định ADN, mẫu phẩm sẽ được bàn giao lại địa phương. Địa phương sẽ trả sinh phẩm vào ống dẫn này theo đúng mã số rồi vặn nắp lại. Mẫu sinh phẩm theo ống nối xuống quách và được quách bảo quản.
Thao tác Số hóa diễn ra liên tục theo thứ tự: Đăng nhập, chọn, chụp ảnh nghĩa trang – Nhập định danh mộ, chụp ảnh mô tả mộ – Chụp ảnh khai quật – Chụp bối cảnh ảnh hài cốt trong tiểu quách – Chụp ảnh mẫu được lấy, kèm theo bảng mã định danh – Chụp ảnh mẫu sinh phẩm HCLS trong hộp bảo quản – Chụp ảnh vận chuyển và bàn giao mẫu – Chụp ảnh đưa HCLS vào tiểu quách – Chụp ảnh hoàn thiện và hoàn trả mộ – Chụp ảnh bàn giao mẫu sinh phẩm – Upload, bổ sung, scan tài liệu, lưu lại thông tin. Thượng úy Nguyễn Xuân Trương – nhân viên Số hóa thông tin đang tác nghiệp tại NTLS Mỹ Thắng – chia sẻ: “Mình phải dán mắt vào suốt quá trình lấy mẫu sinh phẩm để khỏi bị lỗi hoặc chậm trễ, ảnh hưởng đến kíp khác”.
Việc lấy mẫu sinh phẩm HCLS được tiến hành rất nghiêm ngặt. Cán bộ và nhân viên trong kíp phải mặc đồ bảo hộ, khẩu trang và găng tay suốt quá trình. Dụng cụ cọ rửa, đựng mẫu phải được tiệt trùng nhằm tránh nhiễm chéo. Bác sĩ Dương Công Hoàng – Kíp trưởng kíp 7 đang làm nhiệm vụ tại NTLS Mỹ Thắng – bộc bạch: “Thường, chúng tôi chọn xương cẳng chân dài khoảng 5 – 7cm hoặc răng. Bởi, xương này dày, chắc. Còn răng thì chọn cái có đủ chân và thân thì mẫu mới đạt”. Sau khi có mẫu từ kíp Quy tập chuyển sang, kíp Lấy mẫu tiến hành vệ sinh mẫu sạch sẽ bằng cách cọ rửa, khử trùng, đo kích thước, đóng gói rồi đặt vào thùng bảo quản có nhiệt độ thích hợp để tổng hợp, gửi đi giám định ADN.
Trung tá Vĩ thổ lộ: “Tính đến ngày 25.6.2026, chúng tôi đã khai quật 314 mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin ở 4 nghĩa trang phía Đông tỉnh và lấy được 181 mẫu sinh phẩm. Hiện, đang làm 4 nghĩa trang nữa, chưa xong nên chưa tổng hợp được. Riêng về tinh thần thì cán bộ, chiến sĩ trong Đội quyết tâm rất cao. Mọi người đều phấn đấu hoàn thành tốt nhiệm vụ đúng hoặc trước thời gian kết thúc Chiến dịch. Việc lấy mẫu hài cốt rất thận trọng, chặt chẽ, chính xác từng công đoạn; tuyệt đối không ai chủ quan, nóng vội hoặc chạy theo thành tích”…
Nhiều người thường xuyên theo dõi tin tức “Chiến dịch 500 ngày đêm…” của cả nước trong đó có tỉnh ta, đều có chung một cảm nhận: “Việc lấy mẫu HCLS để tìm danh tính là việc làm nhân văn, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” và “Đền ơn đáp nghĩa” của người Việt Nam. Cách làm này rất chặt chẽ, khoa học, hiệu quả và củng cố được niềm tin trong nhân dân!”. Ông Võ Văn Cảnh ở thôn Phú Lộc, xã Phù Mỹ Đông bày tỏ: “Cha tui đi tìm mộ chú tui là liệt sĩ Võ Văn Giỏi suốt mấy mươi năm. Ai chỉ ở đâu ông cũng tìm nhưng tìm không ra. Nghĩ đã hết cách nhưng may quá! Có Chiến dịch này, tui tin là tui tìm được. Tui đã đăng ký lấy mẫu giám định gene rồi!”.
BÙI TẤN PHƯỚC
