(VNGL – Bút ký). Từ những năm tháng làm giao liên đến hành trình sáng tác, truyền dạy âm nhạc dân tộc, nghệ nhân Trần Văn Bằng đã dành trọn tình yêu cho những làn điệu dân ca Chăm H’roi. Với ông, mỗi giai điệu được cất lên là một cách gìn giữ tiếng nói, tâm hồn và ký ức văn hóa của cộng đồng mình.
Những giai điệu trên lưng ngựa
Nghệ nhân Trần Văn Bằng sinh năm 1954, quê xã Canh Liên (huyện Vân Canh, Bình Định trước đây), hiện sinh sống cùng vợ con tại làng Canh Tiến, xã Canh Vinh. Lớn lên giữa không gian văn hóa Chăm H’roi, ông sớm làm quen với những làn điệu dân ca, những thanh âm cồng chiêng và nhạc cụ dân tộc. Từ những buổi sinh hoạt bên bếp lửa nhà sàn, âm nhạc ngấm vào ông tự nhiên như hơi thở của núi rừng.
Tuổi trẻ của ông gắn với những năm tháng tham gia cách mạng. Khi còn niên thiếu, ông xung phong làm giao liên, đảm nhận việc chuyển thư từ, tin tức qua những cung đường từ Canh Hiệp lên Canh Liên, Canh Giao rồi ngược lại. Đường rừng hiểm trở, công việc nhiều gian nan, nhưng cũng chính trong những chuyến đi đơn độc ấy, tình yêu âm nhạc trong ông được bồi đắp.
Ông vẫn nhớ một lần đi giao liên bằng ngựa qua cánh rừng sâu. Đang rong ruổi trên con đường đất đá lởm chởm, ông bất chợt nghe tiếng cọp gầm. Con ngựa dừng bước, cảm nhận được hiểm nguy. Thay vì hoảng sợ, ông cố giữ bình tĩnh, dắt ngựa quay lại theo hướng ngược với tiếng động. Chỉ đến khi tiếng gầm xa dần, ông mới thở phào nhẹ nhõm. Ký ức ấy, mỗi lần nhắc lại, vẫn khiến ông rợn người.
Những chuyến giao liên cũng là khoảng thời gian ông ngân nga các giai điệu, ghép chúng lại thành những bài hát của riêng mình. Một trong những sáng tác đầu tiên của ông là Pờ roa dea nao pơ ang (Toan việc nước lo việc nhà). Điều đặc biệt, bài hát được ông hoàn thành chỉ trong hơn nửa giờ, ngay trên lưng ngựa. Từ một giai điệu ra đời giữa những chuyến đi, bài hát dần được người Chăm H’roi truyền nhau hát, sử dụng trong nhiều hoạt động văn nghệ cộng đồng. Với ông Bằng, sáng tác đầu tiên đó là dấu mốc mở ra hành trình gắn bó lâu dài với âm nhạc dân tộc.
Năm 1978, ông về địa phương làm du kích xã, tiếp tục những năm tháng cống hiến. Đến năm 1987, sau khi hoàn thành nhiệm vụ ở địa phương, ông về Canh Tiến sinh sống cùng vợ con. Từ đây, ông có thêm thời gian trở lại với niềm đam mê sáng tác.
Giai điệu từ đời sống làng
Cuộc sống ở Canh Tiến đem đến cho ông Bằng nhiều cảm hứng. Những bài hát ông sáng tác thường bắt nguồn từ sinh hoạt thường ngày, những lễ hội, phong tục và con người Chăm H’roi hiền hòa, chất phác. Sau bài hát Toan việc nước lo việc nhà, ông tiếp tục có những sáng tác như Pưng phu pơ roau play (Mừng hội làng), Thâm ta ly (Trai ngày nay)… được nhiều người Chăm H’roi ở Vân Canh biết đến.
Với ông, sáng tác trước hết là một nhu cầu tự thân. Ông từng chia sẻ: “Trước hết tôi sáng tác là vì đam mê, sở thích cá nhân. Thứ hai, tôi nhận thấy dân tộc mình có nhiều bài xoang, điệu đối đáp nhưng có ít bài dân ca vì thế tôi mới khao khát tạo ra chúng để mọi người cùng được sử dụng”. Đằng sau những giai điệu mộc mạc là mong muốn làm phong phú thêm đời sống tinh thần của cộng đồng. Bởi thế, âm nhạc với ông không phải điều gì xa xôi mà bắt đầu từ những gì gần gũi nhất, nó khởi đầu từ một lễ hội, một câu chuyện làng, một nếp sinh hoạt hay những tâm tư của con người nơi mình sinh sống…
Không chỉ sáng tác, nghệ nhân Trần Văn Bằng còn sử dụng thành thạo nhiều nhạc cụ dân tộc như trống K’Toang, cồng chiêng, đàn khoang… Mỗi nhạc cụ đều gắn với một phần ký ức của ông. Khi có khách đến thăm, ông giới thiệu từng loại, nâng niu chúng như những người bạn đã đồng hành cùng mình qua năm tháng. Đặc biệt, ông dành nhiều tình cảm cho cây đàn khoang do chính tay mình chế tác. Chiếc đàn đã in dấu thời gian nhưng vẫn được ông giữ gìn cẩn thận. Chỉ tay vào nhạc cụ thân thuộc, ông nói: “Đàn này do tôi tự chế tác. Nó đã đồng hành cùng tôi suốt bao năm qua”. Cây đàn cho thấy sự khéo léo, sáng tạo của người nghệ nhân đồng thời còn gợi nhắc một đời sống âm nhạc được vun bồi từ chính đôi tay và tâm hồn của người dân bản địa. Trong không gian văn hóa Chăm H’roi, những nhạc cụ ấy đã góp phần kết nối cộng đồng, lưu giữ ký ức và trao truyền những giá trị truyền thống.
Năm 1991, khi còn mang tên Mang Kim Bằng, ông được trao Huy chương Vàng tại Hội diễn sơn ca toàn quốc và được Nhà nước công nhận là nghệ nhân. Đó là dấu mốc đáng nhớ trên hành trình gắn bó với âm nhạc dân tộc. Sau những ghi nhận ấy, ông vẫn lặng lẽ tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ ở địa phương, góp phần gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa dân gian Chăm H’roi.
Điều đáng quý ở nghệ nhân Trần Văn Bằng còn ở tâm nguyện truyền dạy âm nhạc dân tộc. Ông sẵn sàng hướng dẫn con cháu và những người yêu thích âm nhạc dân tộc học hát, học nhạc cụ mà không lấy tiền. Với ông, đó là cách gửi lại cho đời những gì mình đã tiếp nhận từ thế hệ đi trước. Chị Tuyên Tiến, một trong những người được ông dạy hát, chia sẻ: “Bản thân tôi là một người yêu văn hóa dân tộc nên việc này đối với tôi tạo được nhiều niềm hứng thú. Các bài hát là tiếng mẹ đẻ, ngắn gọn cộng với giai điệu dễ nghe, dễ nhớ nên tôi học cũng khá nhanh. Tôi mong những bài hát của thầy Bằng và các bài dân ca Chăm H’roi sẽ được truyền tai nhau trong cộng đồng người Chăm ở đây thật nhiều”.
Ông Bằng hiểu rằng văn hóa truyền thống luôn đứng trước nguy cơ mai một nếu không được trao truyền. Ông bộc bạch: “Văn hóa là thứ không khó để tiếp nhận nhưng cũng là thứ dễ bị mai một. Tôi mong con cháu mình sau này cùng cố gắng tiếp thu, gìn giữ những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc mình. Để cho dù 10 năm, 20 năm hay bao nhiêu năm đi nữa chúng cũng sẽ mãi trường tồn”.
Ở tuổi ngoài 70, nghệ nhân Trần Văn Bằng vẫn đau đáu với những giai điệu dân ca Chăm H’roi. Từ những sáng tác trên lưng ngựa qua những cung đường giao liên năm nào đến cây đàn khoang tự chế tác và những buổi truyền dạy cho lớp trẻ, ông đã lặng lẽ góp phần làm nên một mạch nguồn âm nhạc, một sức sống nội sinh trong đời sống cộng đồng.
THẢO VY
