(VNGL – Chân dung văn nghệ sĩ). Tốt nghiệp Trường Mỹ thuật Huế, năm 1985, Hồ Thị Xuân Thu, rời quê hương cố đô vào Gia Lai – Kon Tum lập nghiệp. Công tác trong ngành Văn hóa, chị có điều kiện tiếp cận với đồng bào các dân tộc bản địa với phong tục tập quán độc đáo và đa dạng. Những năm tháng cùng chồng là nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Phong rong ruổi trong các chuyến điền dã cho chị những hiểu biết sâu sắc về nếp sinh hoạt, lao động của người Jrai, Bahnar và nhận ra được vẻ đẹp mộc mạc của những con người trên mảnh đất bazan này.
Không gian huyền ảo từ các buôn làng, những mái nhà rông vút cao, những vũ điệu chập chùng trong tiếng cồng chiêng, bên ché rượu cần… đánh thức trái tim nhạy cảm của nữ họa sĩ để rồi chị xác định chọn buôn làng, con người Tây Nguyên thuần khiết làm thế giới tạo hình cho mình. Trong thế giới đó, chị không chấp vào những mẫu thực, hoạ tiết trang trí mà chọn lối khám phá riêng qua cảm nhận hình tượng thực tế, chú trọng vào nhịp điệu chuyển động, không gian sống… Và chị quyết định chọn sơn mài, một chất liệu truyền thống làm phương tiện biểu đạt ý tưởng dù đó là loại phương tiện biểu đạt rất khó tính, đòi hỏi sự kiên trì, bền bỉ.
Đặc điểm của sơn mài đã giúp cho tranh của chị có chiều sâu và huyền ảo nhờ có độ trong với nét tối – sáng, tạo nên sự hài hòa giữa hiện đại và dân gian. Nhiều bức sơn mài của chị có sự hài hòa giữa nền đất đỏ bazan với sắc màu vàng, đen sâu và những khoảng tối dày, trầm, lột tả được cái hồn của cảnh vật và con người Tây Nguyên được giới mỹ thuật trong nước đánh giá cao. Hai tác phẩm Men rừng và Giao cảm là những mẫu tác phẩm sơn mài điển hình của chị. Cả hai đều được đầu tư công phu và đoạt giải ở nhiều cuộc triển lãm. Men rừng ra đời hơn 20 năm trước, được triển lãm ở Hội nghị APEC (2006) tổ chức tại Việt Nam. Nhìn tổng thể, bức tranh được bố cục ngang khá hoành tráng với gam màu vàng chiếm ưu thế, các mảng màu đỏ son, đen, nâu và bạc với kỹ thuật bọc lót khá nhuần nhuyễn tạo ánh sáng tỏa ra từ bên trong khiến cho thần thái ánh mắt người trở nên huyền hoặc, phù hợp với sự thấm đẫm của men rừng bên hình ảnh ché rượu cần quen thuộc. Người thưởng lãm có cảm giác như đang cùng “say” với một miền ký ức hoang sơ của đại ngàn… Nếu Men rừng là sự cộng cảm giữa con người với thiên nhiên hoang dã và cộng đồng thì Giao cảm là trạng thái hướng nội giữa con người với con người, có tính chất đối thoại nội tâm. Đây là tác phẩm có bố cục khá chặt chẽ với những mảng màu đặc trưng tạo nên chiều sâu của nội dung biểu đạt. Tác giả không dùng thủ pháp tả thực mà đó là hình tượng về một ký ức văn hóa, một tâm trạng hòa nhập cùng cộng đồng. Có thể nói Giao cảm thể hiện một bước tiến trong xây dựng hình tượng con người Tây Nguyên trong tranh của họa sĩ Xuân Thu…
Qua nhiều lần triển lãm cá nhân ở TP. Hồ Chí Minh, nhưng có lẽ cuộc ra mắt tranh sơn mài về Tây Nguyên năm 2024 với 65 tác phẩm hội họa cùng chủ đề “Nghe kể chuyện làng mình” đã khắc họa đầy đủ phong cách của họa sĩ Hồ Thị Xuân Thu, được giới mỹ thuật trong cả nước đánh giá cao. Những tác phẩm như: Chờ tháng Ba về, Bếp nồng, Nằm nghe kể Khan, hay Men rừng, Sơn nữ, Mùa hoa xoan, Giao cảm, Lễ hội pơ thi, Vòng xoang ngày hội… đã gây ấn tượng mạnh trong giới chuyên môn và du khách.
Tranh của họa sĩ Hồ Thị Xuân Thu thường nổi bật hình tượng sơn nữ. Đó cũng là điều dễ hiểu bởi phụ nữ ở các dân tộc Tây Nguyên có vị trí đặc biệt trong cộng đồng. Văn hóa “mẫu hệ” đã ăn sâu vào các tập quán, phong tục của buôn làng.
Về cấu trúc tranh, một đồng nghiệp của chị nhận xét: “Tôi thích cách chị dựng bố cục, mảng miếng hình khối cô đọng một cách khỏe khoắn. Ở một số bức, bố cục đứng rất thú vị, các hình tiết, lớp lang cao thấp, xa gần rất hay; đường nét, màu sắc cảm giác như một số tranh truyền thống của Nhật Bản, rất mềm mại và nhiều chất thơ…”.
Festival Huế 2019 có hàng chục đoàn quốc tế tham dự, họa sĩ Xuân Thu được mời tham gia triển lãm với tư cách là người con của quê hương. 10 tác phẩm sơn mài về Tây Nguyên của chị được trưng bày ở đây đã thu hút sự chú ý của những người yêu mỹ thuật ở trong và ngoài nước. Các tác phẩm về Tây Nguyên của chị bấy giờ còn được in trên những tà áo dài nền nã, truyền thống trên đất Thần kinh nên thơ, được nhiều người ngưỡng mộ.
Không kể nhiều lần tham gia triển lãm ở địa phương, khu vực trong nước, tranh sơn mài của họa sĩ Xuân Thu còn vượt biên giới giao lưu cùng các hoạ sĩ quốc tế, triển lãm ở Trung Quốc, Nga, Nhật Bản… Những cuộc triển lãm đa phong cách với các trường phái mỹ thuật trên thế giới, tranh sơn mài của họa sĩ Xuân Thu vẫn đem đến một góc nhìn mới về phương thức biểu hiện và nội dung biểu đạt.
Quá trình sáng tác lâu dài đã hình thành ở họa sĩ Xuân Thu phong cách khá ổn định, có thể gọi đó là phong cách nghệ thuật sơn mài hiện thực tâm trạng. Chị cũng chính là người khai mở cho việc đưa chất liệu sơn mài truyền thống vào hội họa ở Tây Nguyên và truyền thụ cho các thế hệ yêu nghệ thuật sơn mài sau này.
Sự đóng góp của họa sĩ Hồ Thị Xuân Thu cho nghệ thuật sơn mài Tây Nguyên rất đáng được ghi nhận.
BÙI QUANG VINH
