(VNGL – Văn học nhà trường). Eleanor Roosevelt viết: “Tương lai thuộc về những người tin vào vẻ đẹp của những giấc mơ”. Giữa địa ngục của đạn bom và chết chóc, ước mơ của những người trẻ thế kỷ XX là khát vọng hòa bình. Hàng vạn ước mơ thay đổi vận mệnh đất nước đã dệt nên khát vọng hòa bình, độc lập tự do, lập nên kỳ tích vẻ vang trong cuộc chiến vệ quốc vĩ đại của dân tộc Việt Nam. Nhật ký Đặng Thùy Trâm khai sinh trong lịch sử đầy máu và tồn tại như một ngọn lửa không thể bị dập tắt, trở thành bảo chứng cho sự bất diệt của tình thương và lẽ sống cao đẹp hiển hiện trong dáng hình nhỏ nhắn của cô gái trẻ – bác sĩ Đặng Thùy Trâm.
Một hiện thực vừa trong trẻo yêu thương vừa bi hùng khốc liệt hiện lên trong hai năm chiến đấu và cứu người từ 8.4.1968 đến 20.6.1970. Sau trận càn quét vào bệnh viện dã chiến, căn cứ Việt Cộng đã hoàn toàn bị thiêu rụi nhưng có một cuốn sổ nhỏ nằm bên mép lửa đã được bảo vệ với một sĩ quan quân báo Mỹ. Cuốn sổ sống sót diệu kỳ trong bàn tay của “chiến tuyến bên kia” suốt 35 năm và quay về quê hương trong ngày khải hoàn. Sự tồn tại phi thường ấy đã làm mờ đi ranh giới của đồng đội hay kẻ thù, kết nối con người bằng nỗi đau chiến tranh.
Đoạn trích Nhật ký Đặng Thùy Trâm được đưa vào giảng dạy trong chương trình Ngữ văn 12, SGK Cánh Diều tập 1 được chọn từ ba thời điểm khác nhau theo quá trình làm việc và tâm tư của nữ bác sĩ. Phần đầu được viết ngày 20.5.1968 là giai đoạn cô vừa nhập ngũ và tiếp nhận nhiệm vụ tại bệnh viện dã chiến. Phần hai được viết ngày 01.01.1970 là những suy ngẫm về chiến tranh, về hành trình dấn thân của chính mình đồng thời tỏ bày bao nỗi nhớ nhà, nhớ quê da diết trong lòng cô. Phần cuối viết vào ngày 19.5.1970 đã thể hiện niềm tin sắt đá và một ý chí chiến đấu kiên cường không gì quật ngã được. Cả ba phần cho thấy diễn tiến quá trình tâm lý và sức mạnh đã tạo nên tinh thần chiến đấu của người chiến sĩ.
Sinh ra trong thời buổi đất nước bị “một nhát dao chém vào lưng kông đứt/ nhưng đau” (Trần Dần), không ít thanh niên miền Bắc đã lên đường, “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”. Đặng Thùy Trâm, một sinh viên y khoa vừa tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội, tình nguyện dấn thân vào chiến trường Đức Phổ, Quảng Ngãi – một trong những nơi đang diễn ra giao tranh ác liệt nhất bấy giờ với tư cách là bác sĩ quân y. Tại đây, bác sĩ Thùy đã xem việc cứu chữa bệnh nhân là sứ mệnh cao cả, tài năng và công sức bao nhiêu năm học hành đã tìm thấy nơi phụng sự. Hằng ngày, cô đối diện “khối lượng việc quá lớn mà người thì không có nên một mình vừa phải phụ trách bệnh xá vừa lo điều trị, vừa giảng dạy”, phải đứng trước những ca bệnh phức tạp, đủ mọi chấn thương cùng vô vàn hiểm nguy rình rập tưởng như không thể nào chống đỡ nổi. Nhưng với tay nghề vững vàng, cô đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ cứu người, giảm đau cho đồng đội: “những đôi mắt đau nhức tưởng như bỏ đã dần sáng lại một phần. Cánh tay anh bộ đội sưng phù đe dọa chảy máu bây giờ cũng đã lành lặn. Những cánh tay xương gãy cũng đã liền lại”. Dù điều kiện y tế thiếu thốn, đội ngũ y tá bác sĩ rất mỏng, một mình cô hầu như phải đối diện với vô số ca bệnh ngặt nghèo nhưng cô luôn bình tĩnh xử lý. Qua từng ca bệnh, từng ngày gian khổ quần quật trong máu và tiếng thét đau đớn của đồng đội, cô hạnh phúc vì thấy mình đã cứng tay nghề hơn, đã cứu được nhiều người hơn, đã trưởng thành hơn chính cô của hôm qua. Có thể thấy, bác sĩ Thùy rất giỏi nghiệp vụ chuyên môn, rất đam mê với công việc và vô cùng kiêu hãnh, tự hào với giấc mơ cô theo đuổi. Niềm tin vào chính mình khiến cô tìm thấy niềm vui giữa cảnh sống cùng cực, luôn hồi sinh vào mỗi sớm mai để tiếp tục hành trình chiến đấu giành lại sinh mệnh từ bàn tay tử thần.
Bên cạnh công việc của y bác sĩ, cô còn “giảng dạy lý luận y học cho các em nhỏ, đến lớp không phải chỉ vì trách nhiệm mà còn vì tình thương của một người chị dành cho những đứa em đã chịu bao đau khổ thiệt thòi vì bọn bán nước mà không tìm đến với khoa học được”. Cô sẵn sàng chia sẻ tri thức, trang bị kiến thức y khoa để các em có thể tự cứu mình và tạo ra đội ngũ kế thừa. Cô mang ánh sáng của tài năng và lòng bác ái dẫn dắt đoàn người đi qua bóng tối chiến tranh, là hiện thân của một “Trái tim Đanko”. Sâu trong trái tim là tình thương và sự trân trọng chân thành dành cho họ – những con người vừa là nạn nhân vừa là anh hùng. Mỗi người là một ngọn đuốc sáng vô tư soi sáng cho mình, sưởi ấm cho nhau. Trên hành trình đó, cô không cô độc: “kể làm sao hết những anh hùng vô danh mà mảnh đất miền Nam đau thương khói lửa này đã tạo nên họ”. Bác sĩ Thùy đã sống thực sự rực rỡ đến từng phút giây trong vòng tay của tình thương và nguồn năng lượng tiếp sức không ngừng từ những con người chung nỗi đau, chung mơ ước.
Điều gì đã tạo nên sức mạnh ấy khiến họ luôn kiên cường, luôn mạnh mẽ như cỏ dại trên khắp nẻo đường, mọc lên từ đổ nát và mướt xanh hy vọng? Trang nhật ký ngày 01.01.1970 có đoạn: “Tuổi xuân của mình đã qua đi trong khói lửa, chiến tranh đã cướp mất hạnh phúc trong tình yêu và tuổi trẻ. Ai lại không tha thiết với mùa xuân, ai lại không muốn cái sáng ngời trên đôi mắt và đôi môi căng mọng khi cuộc đời đang ở tuổi hai mươi”. Một thiếu nữ tuổi đôi mươi hiểu rõ nhất mình đang đánh đổi những gì khi đứng giữa hai làn bom đạn. Tình yêu tan vỡ vì phải chia ly, khói đen tô lên màu má phấn, tiếng súng đì đoàng đêm ngày thay cho tiếng mưa êm đềm và những tình khúc bên Hồ Tây, nỗi buồn như thấu suốt tâm can, ướt đẫm từng trang nhật ký lem mờ. Và đau đớn nhất có lẽ là “tuổi trẻ của mình thấm đượm mồ hôi, nước mắt và máu xương của những người đang sống và những người đã chết”. Khi đất nước lâm nguy, chọn sống bình yên là “ký sinh trên sự hy sinh của kẻ khác” (Một người Hà Nội – Nguyễn Khải). Với tinh thần mạnh mẽ được lan tỏa từ những cuốn sách vĩ đại như Những người khốn khổ, Thép đã tôi thế đấy, Ruồi Trâu… đã nuôi dưỡng một giấc mơ trong cô: Một thế giới mới, bình đẳng và tự do. Và sống là phải luôn ngẩng cao đầu, không nô lệ. Không thể có hạnh phúc riêng khi đang sống trong nỗi đau chung. Ngọn lửa đỏ rực của lòng căm thù ngày đêm thiêu đốt, bao nhiêu đồng đội đã chết dưới họng súng phi nghĩa và ngọn lửa niềm tin từ những ánh mắt trong trẻo của những người mẹ, cô gái trẻ, những em gái nhỏ hướng về cô. Tất cả cùng dệt nên một ước mơ mang tên: “Đánh thắng giặc Mỹ, mang lại Độc Lập, Tự Do cho đất nước”. Khi con người tìm thấy lẽ sống, mọi gian khổ, nỗi sợ và cả cái chết đều chẳng còn nghĩa lý. Sức mạnh của cô và những người chiến sĩ sinh ra trong bom đạn ấy đến từ lý tưởng cách mạng. Nhà thơ Thanh Thảo viết: “Chúng tôi đã đi không tiếc đời mình/ Những tuổi hai mươi làm sao không tiếc/ Nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì còn chi Tổ quốc” (Khúc bảy). Mùa xuân của đất nước đã tạo nên từ những con người không tiếc tuổi xuân của mình, đặt Tổ quốc lên trên sự sống của riêng mình. Từ đó, lịch sử Việt Nam là những trang thơ dữ dội, bi hùng của những anh hùng tuổi hai mươi.
Những dòng nhật ký cô viết ngày 19.5.1970 khi nhận được thư mẹ mới xót xa làm sao: “Được thư mẹ… mẹ của con ơi, mỗi dòng chữ, mỗi lời nói của mẹ thấm nặng yêu thương, như những dòng máu chảy về trái tim khao khát nhớ thương của con. Ôi! Có ai hiểu lòng con ao ước được về sống giữa gia đình, dù chỉ là giây lát đến mức nào không?…”. Sống trọn cho quê hương nhưng khuyết phần chữ hiếu, bao nhiêu nghẹn ngào, nhớ thương, dằn vặt và cả tủi hờn cứ thế trào dâng không thể kiềm nén được. Khao khát giản đơn nhất là được về bên gia đình cũng thật khó khăn và không có cơ hội trở thành sự thật. Chiến tranh khiến những gia đình ly tán, mẹ nhìn con đi vào cõi chết, con nhớ cha mẹ nhưng không thể trở về, chỉ còn biết nuốt ngược đắng cay vào lòng. Trang viết cất giữ giùm cô nỗi nhớ đã dâng đầy mà cõi lòng đã không thể nào chứa nổi. Ta chợt thấm thía, chiến tranh đã tổn thương tâm hồn con người đến mức nào. Và nỗi nhớ ly hương khiến hình bóng quê nhà như bức tường thành vững chắc không bom đạn nào xuyên thủng được: “Ba năm qua, trên từng chặng đường con bước… bao giờ cũng có một âm thanh dịu dàng, tha thiết mà có âm lượng cao hơn mọi bom đạn sấm sét… Đó là tiếng nói của miền Bắc yêu thương, của mẹ, của ba, của em, của tất cả… từ tiếng sóng sông Hồng dào dạt vô đến cả âm thanh hỗn tạp của cuộc sống thủ đô vẫn vang vọng trong con không một phút nào nguôi cả”. Tiếng nói tạo nên bản sắc vùng miền, tiếng của những con đường Hà Nội bình yên không tiếng súng, tiếng của dòng sông huyết mạch chảy trên thịt da Tổ quốc. Tất cả như khúc hát ru dịu dàng chữa lành vết thương, như tiếng chuông báo để cô biết ý nghĩa tồn tại thực sự của cuộc đời cô trong trận chiến này: “Con vẫn là một chiến sỹ trong cuộc chiến này. Địch càn lên, súng nổ rần rần, con vẫn cười, bình tĩnh ra công sự… nụ cười vẫn nở ngay cả khi tàu rọ và HU-1A quăng rốc-két trên đầu mình”. Cô gái nhỏ nhắn đã hóa thành lửa đỏ, đã nung mình thành sắt thép, sẽ không bao giờ bỏ cuộc dù thực tại kinh hoàng tới đâu, vẫn sẽ đương đầu đến giây phút cuối cùng. Nếu không có tình yêu sâu nặng, làm sao hiểu được đôi khi người ta có thể chết vì một âm thanh “tiếng gà quê mẹ”: “Thôi sáng rồi, lại tiếng gà quê mẹ/ Cuốn võng vào theo tiếng súng mà đi” (Hoàng Nhuận Cầm). Người lính ra đi, hành trang là nỗi nhớ quê nhà và vũ khí là khát khao trở về. Cứ thế hiên ngang, kiên định tiến về phía trước vì những điều vô cùng giản dị, thân thương.
Bác sĩ Đặng Thùy Trâm đã ngã xuống sau hai năm chiến đấu nhưng vóc dáng kiên cường và nụ cười kiêu hãnh giữa khói bụi mịt mù vẫn sáng mãi. Máu xương của cô và những người chiến sĩ vô danh khác trong cuộc chiến ấy đã tạc nên linh hồn đất nước và bất tử trong lòng dân tộc. Pavel nói: “Đời người chỉ sống có một lần. Phải sống sao cho khỏi xót xa ân hận vì những năm tháng đã sống hoài sống phí…”. Câu nói nổi tiếng trong Thép đã tôi thế đấy như có lửa, ngọn lửa hừng hực thiêu rụi mọi sự sợ hãi đớn hèn, soi sáng một ước mơ rực rỡ của tuổi trẻ Xô Viết trong Cách mạng tháng Mười Nga và Đặng Thùy Trâm chính là một “Thép đã tôi thế đấy” trong cách mạng giải phóng miền Nam, một ngọn lửa hừng hực hào khí của tuổi trẻ Việt Nam.
Nhật ký Đặng Thùy Trâm đã hoàn thành nhiệm vụ vẻ vang, cuốn sổ không chỉ là ký ức của cô mà trở thành tài sản chung của mọi người. Để thế hệ sau trực tiếp bước vào dòng hồi ức sống động và hiểu được họ đã tồn tại ra sao trong những giai đoạn lịch sử ấy. Với tính chất phi hư cấu và được viết bằng xúc cảm, nhật ký trở thành thể loại quý giá và đáng tin nhất được viết từ những người bình dị nhất. Không dụng công xây dựng cấu trúc và hư cấu nhân vật nhưng bản thân nó đã là một tác phẩm cuộc đời và tác giả là một nhân vật sống động nhất. Nhà nghiên cứu Huỳnh Như Phương đã nhận xét về Nhật ký Đặng Thùy Trâm: “Những trang giấy ố vàng, một ngày nọ, không chấp nhận cái thế giới im lặng tưởng như vĩnh cữu, đã mở lòng ra với cuộc đời rộng lớn chung quanh. Và những trang sách của những tâm sự riêng đã vượt ra khỏi câu chuyện của một người để thành câu chuyện của muôn người”. Giai đoạn kháng chiến chống Mỹ khốc liệt tại chiến trường miền Nam, nhiều cuốn nhật ký đã ra đời và được lưu giữ lại như: Nhật ký chiến trường của nhà văn Dương Thị Xuân Quý, Nhật ký chiến tranh của nhà văn, liệt sĩ Chu Cẩm Phong, v.v… đã đưa ta đi qua những câu chuyện riêng đến câu chuyện chung của lịch sử. Thời hiện đại, nhật ký vẫn là thể loại cần được duy trì vì sự san sẻ của ngôn từ khiến ta nuôi dưỡng cảm xúc thường nhật, rèn giũa sự quan sát xung quanh và gìn giữ bản ngã. Viết nhật ký là một hình thức tự thoại, tự soi chiếu và nhận thức chính mình để từ đó luôn biết cách trưởng thành, lạc quan và vươn lên trong cuộc sống.
Ngày nay, khi đất nước đã im tiếng bom rơi nhưng cái chết, nỗi khổ đau vẫn luôn cận kề bên những người thân yêu. Dịch bệnh, thiên tai, những thứ ngoại lai xóa nhòa bản sắc và những căn bệnh gặm nhấm linh hồn giữa kỷ nguyên công nghệ số chưa bao giờ dừng lại. Cuộc chiến của chúng ta vẫn còn tiếp diễn trên trang nhật ký của thời đại. Đoạn trích Nhật ký Đặng Thùy Trâm với ngôn ngữ tỏ bày trong sáng, chân thành cất lên từ trái tim sẽ kết nối với trái tim. Qua bao nhiêu năm, ngọn lửa ấy vẫn đủ sức nóng để thắp lên niềm tin và nghĩa khí trong thế hệ hôm nay, để dòng máu anh hùng vẫn tiếp nối truyền thống dân tộc ngàn đời.
NGUYỄN THỊ MỸ TIÊN
(Giáo viên Ngữ Văn – Trung tâm GDTX- GDNN tỉnh Gia Lai)

