(VNGL – Giao lưu tác giả – tác phẩm). Sau nhiều năm gắn bó với thơ và báo chí, nhà thơ Lệ Thu vừa ra mắt tiểu thuyết đầu tay Đi qua miền nhớ (NXB Văn học, 2026). Không chỉ khắc họa hành trình của một thế hệ đi qua chiến tranh, tác phẩm còn mở ra cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa ký ức và trí tuệ nhân tạo, qua đó đặt ra những suy ngẫm về số phận con người trước những biến động của thời đại. Trong cuộc trò chuyện dưới đây, bà chia sẻ những chiêm nghiệm về ký ức, tình yêu, lòng nhân ái và “phần Người” cần được gìn giữ trong mọi hoàn cảnh.
P.V: Sau nhiều năm gắn bó với thơ và báo chí, điều gì đã thôi thúc bà viết tiểu thuyết Đi qua miền nhớ vào thời điểm này của cuộc đời?
Nhà thơ Lệ Thu: Tôi nghĩ mỗi thể loại có một khả năng biểu đạt khác nhau. Thơ giúp tôi chuyển tải những rung động sâu kín nhất của tâm hồn, báo chí giúp tôi đối diện và cung cấp hiện thực. Nhưng có những số phận, những lát cắt lịch sử, những câu hỏi về tình yêu, về nhân cách và thời đại… tôi nghĩ chỉ tiểu thuyết mới đủ không gian để chuyển tải.
Ở tuổi này, tôi không còn viết để chứng minh điều gì. Tôi chỉ muốn kể lại một hành trình mà thế hệ mình đã đi qua: từ chiến tranh, chia cắt, nghèo khó đến thời đại công nghệ và trí tuệ nhân tạo. Đi qua miền nhớ ra đời từ nhu cầu muốn lưu giữ ký ức và cũng từ niềm tin rằng con người, dù trải qua bao biến động dữ dội, bao thử thách khắc nghiệt, vẫn có thể giữ được ánh sáng trong tâm hồn.
P.V: Thưa bà, trong tiểu thuyết, Phương và Minh là hai nhân vật đi qua gần như toàn bộ chiều dài lịch sử từ chiến tranh đến thời đại công nghệ. Họ được hình thành từ hư cấu văn học hay có bóng dáng của những con người mà bà từng gặp trong đời?
Nhà thơ Lệ Thu: Họ là nhân vật văn học, nhưng không hoàn toàn hư cấu theo nghĩa thuần túy. Trong Phương và Minh có bóng dáng của nhiều con người mà tôi từng gặp, từng yêu quý, từng cảm phục trong đời. Có những chi tiết lấy từ hiện thực, có những cảm xúc lấy từ ký ức, có những sự kiện lấy từ chính những gì tôi đã trải qua, đã chứng kiến. Nhưng khi bước vào tác phẩm, tất cả đã được chuyển hóa thành nhân vật văn học với đời sống riêng của nó.
Tôi thường nghĩ rằng nhà văn không sao chép con người ngoài đời. Bởi vì nếu như thế, sẽ không biết nói bao nhiêu cho đủ. Nhà văn cũng không thể hư cấu hoàn toàn, bởi vì cuộc sống thực ngoài đời phong phú hơn tưởng tượng rất nhiều. Bởi vậy, nhà văn chỉ có thể “chưng cất” cuộc đời để tạo nên nhân vật. Tôi đã cố gắng chắt lọc những gì tiêu biểu nhất và thật nhất của con người trong một thời kỳ đặc biệt của hoàn cảnh lịch sử mà mình nắm chắc bằng trải nghiệm.
P.V: Là người từng sống và tác nghiệp trong chiến tranh, bà muốn gửi gắm điều gì khi lựa chọn khắc họa số phận con người hơn là tái hiện bản thân cuộc chiến?
Nhà thơ Lệ Thu: Chiến tranh đã được các nhà văn viết rất nhiều dưới góc độ lịch sử, quân sự và chiến công. Điều tôi quan tâm và muốn thể hiện ở tiểu thuyết này là số phận của con người – những con người bình thường phải trải qua một hoàn cảnh lịch sử không bình thường của đất nước.
Bom đạn kết thúc khi hòa bình lập lại, nhưng những mất mát, chia ly, những khoảng trống trong tâm hồn có khi còn kéo dài suốt cả một đời người. Tôi muốn bạn đọc hôm nay hiểu rằng hòa bình không phải là điều tự nhiên mà có. Đằng sau nó là biết bao hy sinh thầm lặng, biết bao đau đớn xót xa…
Và tôi cũng muốn nhắn gửi đến những người nắm vận mệnh của đất nước và dân tộc rằng, giá trị lớn nhất của chiến thắng không phải chỉ là chiến thắng một đối phương, mà là giữ được lòng nhân ái và phẩm giá con người khi chiến tranh kết thúc, cũng như cẩn thận khi những vận hội mới bắt đầu vuốt ve thôi thúc đường hãnh tiến của mình trước số phận của những con người đã chịu đựng, đã hy sinh quá nhiều để có được hôm nay.
P.V: Trong tiểu thuyết, bà đề cập tới việc chiến thắng và hòa bình không lập tức đem lại yên vui. Theo bà, đâu là những vết thương hậu chiến dai dẳng nhất đối với một thế hệ người Việt?
Nhà thơ Lệ Thu: Tôi nghĩ vết thương dai dẳng nhất không nằm trên cơ thể mà nằm trong ký ức. Đó là những người mẹ chờ con không về. Những mối tình dang dở. Phần tuổi trẻ bị chiến tranh lấy mất. Đặc biệt, có những con người đã hiến dâng tất cả cho đất nước, nhưng khi trở về đời thường lại phải đối diện với những nghịch cảnh mà họ chưa từng nghĩ tới.
P.V: Người đọc nhận ra hình ảnh quê hương Bình Định hiện lên rất nhiều trong tác phẩm?
Nhà thơ Lệ Thu: Tôi là một người con của Bình Định. Đây là nơi lưu giữ tuổi thơ, là ký ức trong lành – từ dáng núi hình sông tạo nên phong cách con người vừa nhu hòa, vừa mãnh liệt; từ giọng nói hiền lành gọi là “xứ nẫu” của Bài chòi, của hát Bội, của võ thuật độc đáo cùng những chiến công hiển hách của cha ông. Tất cả đó là những giá trị tinh thần đã nuôi dưỡng tôi suốt cuộc đời. Dù đi đâu, tôi vẫn mang quê hương theo mình. Có lẽ vì thế mà Bình Định hiện diện trong tác phẩm một cách tự nhiên như hơi thở.
P.V: Thưa bà, tình yêu trong Đi qua miền nhớ hiện lên “như ánh sáng, như hương thơm, không phải sự chiếm hữu”. Phải chăng đây cũng là quan niệm tình yêu mà bà đã chiêm nghiệm sau nhiều trải nghiệm của cuộc đời?
Nhà thơ Lệ Thu: Có lẽ vậy.
Khi còn trẻ, người ta thường nghĩ tình yêu là được ở bên nhau, được thuộc về nhau. Nhưng càng đi qua năm tháng và chiêm nghiệm cuộc đời, tôi càng thấy tình yêu chân thực không nằm ở sự sở hữu.
Tôi nghĩ, tình yêu giống như ánh sáng. Nó giúp con người sống tốt đẹp hơn; giống như hương thơm, dù không nhìn thấy nhưng ta vẫn cảm nhận được sự hiện diện của nó. Tình dục có thể là đỉnh cao của tình yêu, nhưng nhiều khi ngược lại. Còn chiếm hữu, theo tôi, nó là nô lệ, là tai họa của con người chứ không phải tình yêu và hạnh phúc.
Một tình yêu đẹp không làm cho con người nhỏ lại, không trói buộc nhau, mà giúp nhau trở nên nhân ái hơn, tự do hơn và có trách nhiệm hơn với nhau và với cuộc đời.
P.V: Một trong những thông điệp đẹp của cuốn sách là: “Con người có thể bị tổn thương nhưng không nhất thiết phải bị làm cho méo mó”. Vì sao bà lại đặt niềm tin mạnh mẽ vào khả năng hướng thiện của con người đến như vậy?
Nhà thơ Lệ Thu: Vì tôi đã gặp rất nhiều những con người bị va đập dữ dội mà vẫn sừng sững hiên ngang.
Tôi từng gặp những con người chịu đựng mất mát rất lớn nhưng vẫn sống tử tế. Từng gặp những người bị đối xử bất công nhưng không vì thế mà trở nên cay nghiệt. Từng gặp những người đi qua nghèo khó mà vẫn giữ được lòng tự trọng và lòng nhân ái. Tôi tin, trong sâu thẳm, phần thiện vẫn luôn tồn tại trong con người và luôn có khả năng được đánh thức.
Chức năng và lương tri của người cầm bút không phải đạp đổ trước tổn thương, làm cho nó vỡ vụn, méo mó thêm, mà phải thận trọng, nâng đỡ, phải biết đem trái tim nhân ái và tâm hồn trong sáng của người nghệ sĩ ra bồi đắp, làm cạn dần những vết thương sâu.
Con người luôn cần được thấu hiểu và tôn trọng, để nhân cách không bị đánh mất trong bất cứ hoàn cảnh trớ trêu nào. Tổn thương là điều không ai tránh khỏi. Nhưng cách chúng ta phản ứng trước tổn thương mới là quyết định để chúng ta trở thành ai trong cuộc đời này.
P.V: Trong tác phẩm, ký ức xuất hiện xuyên suốt như một nguồn sức mạnh nâng đỡ con người. Theo bà, ký ức có vai trò như thế nào trong việc gìn giữ bản sắc và nhân cách của mỗi người?
Nhà thơ Lệ Thu: Ký ức nào đâu chỉ là chuyện của ngày hôm qua. Ký ức giúp chúng ta biết mình từ đâu đến, đã từng tin vào điều gì và vì sao mình trở thành con người như hôm nay. Nếu đánh mất ký ức, con người rất dễ đánh mất phương hướng…
Tôi cảm thấy bản thân ký ức, nó có khả năng lưu giữ điều tốt đẹp, cao cả và lược bỏ phần gây khó chịu nhất thời. Riêng ký ức trong tình yêu, nó là những gì tinh tế nhất, run rẩy non tơ và dịu ngọt của một thời khờ dại mà người ta không thể tìm lại được trong thực tế sau đó của cuộc đời.
Tôi không nghĩ ký ức chỉ để hoài niệm, mà nó còn là một dạng trách nhiệm. Nó nhắc chúng ta biết trân trọng những gì cha ông đã trải qua, biết gìn giữ những giá trị tốt đẹp của lịch sử và của cuộc đời mình, để biết sống xứng đáng hơn với hiện tại; và cũng để thanh thản, bình yên, trong bản lĩnh không đánh mất mình.
P.V: Điều bất ngờ là từ câu chuyện chiến tranh và tình yêu, bà mở rộng sang vấn đề trí tuệ nhân tạo (AI). Vì sao bà lựa chọn đưa một vấn đề rất hiện đại vào một cuốn tiểu thuyết giàu chất ký ức như vậy?
Nhà thơ Lệ Thu: Vì tôi không muốn cuốn sách này chỉ nhìn về quá khứ. Con người hôm nay đang đứng trước một bước ngoặt lớn của lịch sử. AI không còn là chuyện của tương lai mà đã hiện diện trong đời sống hằng ngày.
Trí tuệ con người Việt Nam không phải chỉ được chứng minh trong chiến đấu chống giặc ngoại xâm và thấp thoáng trong vài lĩnh vực của từng thời kỳ trong suốt suốt 4000 năm dựng nước và giữ nước, nó còn có thể vươn xa cùng sự phát triển của nhân loại trong thời đại khoa học hôm nay. Việt Nam không cam phận mãi nghèo nàn lạc hậu và mặc cảm với sự nhỏ bé tụt hậu của mình. Trong thiếu thốn khó khăn, trong đau thương mất mát… những hạt mầm của khát vọng lớn lao vẫn được nuôi dưỡng bằng tình yêu. Niềm tin và ý chí của một thế hệ từng bị chiến tranh vùi dập, đã bén rễ trong lòng đất mẹ, và vươn lên tươi tốt giữa thế giới khoa học hiện đại đang phát triển mạnh mẽ không ngừng.
Tôi muốn đặt ký ức và công nghệ trong cùng một cuộc đối thoại. Một bên là những giá trị nhân văn được tích lũy qua lịch sử. Một bên là năng lực sáng tạo mới của thời đại. Phương và Minh là biểu tượng của hai lĩnh vực đó.
Thực chất, điều tôi quan tâm không phải AI mạnh đến đâu, mà là con người sẽ sử dụng AI như thế nào để làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn.
P.V: Vậy, theo bà, trước sự phát triển ngày càng mạnh mẽ của AI, điều gì sẽ giúp con người không đánh mất “phần Người” của mình?
Nhà thơ Lệ Thu: Tôi nghĩ, đó là lòng nhân ái, lương tri và khả năng yêu thương.
AI có thể xử lý dữ liệu nhanh hơn con người. Có thể hỗ trợ con người trong rất nhiều lĩnh vực. Nhưng những giá trị như lòng trắc ẩn, sự bao dung, ý thức đạo đức và trách nhiệm trước đồng loại vẫn là những điều con người phải tự gìn giữ.
Tương lai không nằm ở cuộc cạnh tranh giữa con người và AI. Tương lai nằm ở việc con người phải đủ tỉnh táo và nhân văn để sử dụng AI vì lợi ích của nhân loại.
P.V: Nếu phải gửi gắm một thông điệp ngắn gọn nhất tới độc giả khi gấp lại trang cuối Đi qua miền nhớ, bà muốn nói điều gì với họ?
Nhà thơ Lệ Thu: Tôi muốn nói rằng, dù cuộc đời có đi qua bao nhiêu biến động, xin đừng đánh mất ánh sáng trong tâm hồn mình. Ký ức có thể lùi xa. Tuổi trẻ có thể qua đi. Thời đại có thể đổi thay. Nhưng lòng nhân ái, tình yêu và lương tri vẫn là những điều làm nên giá trị và ý nghĩa của một đời người. Nếu cuốn sách này có thể giúp ai đó tin hơn vào những điều ấy, thì đó là niềm hạnh phúc lớn nhất của tôi.
P.V: Cám ơn bà về cuộc trò chuyện này.
VÂN PHI (thực hiện)
