(VNGL – Bút ký). Người Bình Định xưa, hầu như ai cũng thuộc nằm lòng câu ca: “Ai về Bình Định mà coi/ Con gái Bình Định bỏ roi, đi quyền”. Võ hiện diện trong câu ca dao, trong ký ức về đoàn quân Tây Sơn, trong nếp sinh hoạt của những làng quê đã hàng trăm năm truyền nghề, giữ lửa.
Trăm năm làng võ
Tôi sinh ra và lớn lên ở An Nhơn, một miền đất phát triển mạnh mẽ võ cổ truyền. Tuổi thơ tôi không chỉ có những đêm xem hát Bội, Bài chòi nơi sân bãi, còn có tiếng roi vun vút xé gió mỗi buổi chiều, tiếng hô đồng thanh vang lên từ những sân võ nép dưới bóng cây cổ thụ, bên lũy tre làng, hay những trận đấu hào hứng trên các võ đài xã, huyện mà đám trẻ chúng tôi khi ấy xem say mê đến quên cả giờ về.
Từ thuở nhỏ, tôi đã thuộc tên nhiều bài quyền, bài roi như một đứa trẻ khác thuộc tên các nhân vật trong truyện cổ tích. Nào Ngọc trản quyền, Hùng kê quyền, Miêu tẩy diện, Lão hổ thượng sơn, Nhất long quyền… Nào phá vây, roi nghịch, đâm so đũa… Những cái tên vừa huyền bí vừa gợi cảm giác hào hùng của một miền đất mà võ học đã trở thành một phần máu thịt.
Lớn lên trên quê hương ấy, tôi may mắn được gặp gỡ nhiều bậc danh sư như Hồ Sừng, Lý Xuân Hỷ, Phi Long Vịnh, Lê Xuân Cảnh, Lâm Ngọc Ánh, Năm Hạnh… Mỗi người là một pho sử sống về võ học Bình Định, mang trong mình những câu chuyện võ học một thời cùng nỗi niềm đau đáu giữ di sản. Tôi cũng từng say mê lần giở những trang tiểu thuyết lịch sử như Sông Côn mùa lũ, Tây Sơn bi hùng truyện, Tây Sơn tam kiệt… để gặp lại hào khí Tây Sơn trong từng thế võ, đường roi. Rồi từ những công trình nghiên cứu dày công như Võ nhân Bình Định, Bình Định – đất võ trời văn hay Võ cổ truyền Bình Định, tôi hiểu thêm rằng phía sau những truyền thuyết và giai thoại là cả một dòng chảy văn hóa kiên bền chưa bao giờ ngừng nghỉ.
Theo nhiều tư liệu, quãng thế kỷ XV trở đi, từ những cuộc thiên di của người Việt vào phương Nam, Bình Định dần trở thành nơi hội tụ và kết tinh nhiều dòng chảy văn hóa. Trong hành trình mở đất ấy, võ cổ truyền cũng âm thầm nảy mầm, lớn lên cùng lịch sử. Nhưng phải đến thời Tây Sơn, võ học Bình Định mới thực sự bước vào thời kỳ rực rỡ nhất. Các bài quyền, thế võ đến y lý, binh pháp và nghệ thuật hành quân, dần được hệ thống hóa, tạo nên một nền võ học vừa thấm đẫm tinh thần dân gian, vừa mang tầm vóc của một học thuyết quân sự. Từ ánh hào quang thời Tây Sơn, hơn hai thế kỷ đã trôi qua. Những trận thư hùng vang bóng một thời lùi xa vào lịch sử, nhưng tiếng hô trên sân tập, những bài múa vừa uy dũng vừa thanh thoát vẫn hiện diện mỗi chiều ở góc nhỏ nào đó trên quê hương đất võ. Theo võ sư Nguyễn Quốc Tiễn – Phó Thư ký Liên đoàn Võ thuật tỉnh, hiện nay trên địa bàn tỉnh có 205 lò võ đang hoạt động, trong đó khu vực Đông Gia Lai có 185 lò võ, Tây Gia Lai có 20 lò võ. Anh chia sẻ: “Đáng chú ý, có đến 190 lò võ xuất thân từ võ cổ truyền Bình Định. Những con số ấy cho thấy quy mô phong trào và sức sống mãnh liệt của một di sản văn hóa. Tất cả đã được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ bằng sự say mê, tâm huyết của người luyện võ”.
Gieo mầm
Lần này, tôi chủ ý tìm đến những lò võ mới hồi sinh sau những năm tháng trầm lắng. Một chiều muộn ghé thăm một lò võ ở Hòa Cư (phường An Nhơn Đông), tôi gặp võ sư Lê Đình Minh đang uốn nắn từng động tác cho các võ sinh. Tiếng hô vang của đám học trò xen lẫn tiếng nhắc nhở dứt khoát của ông tạo nên một bầu không khí vừa nghiêm vừa gần gũi. Người đàn ông ấy nói năng không hoa mỹ, thậm chí đôi lúc có phần thô ráp như chính tính cách của một người cả đời gắn với sân võ. Nhưng càng trò chuyện, tôi càng nhận ra phía sau vẻ bộc trực ấy là nỗi trăn trở với võ cổ truyền Bình Định. Ông tên thật là Lê Văn Minh, sinh năm 1967 ở vùng Hòa Cư, Nhơn Hưng (nay là phường Bình Định). Mười sáu tuổi, ông tìm đến môn phái Hồng Kỳ của cố đại võ sư Lê Đình Ngại, theo học trực tiếp với thầy Đặng Đức Bình. Những năm tháng khổ luyện đã đưa ông từ một võ sinh thành võ sĩ. Năm 1989, tại một giải đấu cấp huyện, võ sĩ Đặng Đức Minh – cái tên ông lấy theo họ của người thầy mình kính trọng – giành chức vô địch hạng cân 57kg. Sau đó, ông cùng thầy tiếp tục đào tạo nhiều thế hệ võ sĩ, góp phần mang về không ít huy chương cho phong trào võ thuật địa phương. Năm 1995, ông mở võ đường riêng mang tên Lê Đình Minh. Võ đường dần đông học trò. Thế nhưng cuộc sống không phải lúc nào cũng thuận theo những đam mê. Năm 2010, vì gánh nặng mưu sinh và lo chuyện học hành của con cái, ông đành đóng cửa võ đường, gác lại tâm huyết đã theo mình suốt nhiều năm. Nhắc lại quãng thời gian ấy, ông chỉ cười: “Nghỉ dạy võ thì nghỉ chứ không bỏ võ được”. Có lẽ chính câu nói mộc mạc ấy đã lý giải vì sao, sau nhiều năm bươn chải làm kinh tế, ông lại trở về với sân tập. Ba năm gần đây, võ đường Lê Đình Minh hoạt động trở lại và nhanh chóng thu hút đông đảo học viên. Từ một võ đường nhỏ, nay đã phát triển thành ba câu lạc bộ tại Bình Định, An Nhơn Bắc và An Nhơn Đông, với trên dưới một trăm võ sinh theo học. Đứng giữa sân võ, nhìn những đứa trẻ đang miệt mài tập từng thế tấn, ông Minh nói bằng giọng đặc sệt của người quê đất võ: “Mình già rồi, có làm được gì lớn đâu. Chỉ mong giữ được vốn quý võ cổ truyền cha ông để lại, truyền cho tụi nhỏ biết yêu võ cổ truyền của quê hương”.
Rời đồng bằng, tôi ngược dòng sông Côn lên Vĩnh Thạnh. Tôi mê mải theo con sông từng soi bóng những đoàn quân Tây Sơn năm nào, giờ vẫn miệt mài chảy giữa mênh mông lúa non khỏa làn gió mát ngày hè. Khi về thôn Định Thái, xã Vĩnh Quang, tôi nghe tiếng hô quyền vang lên từ võ đường Hồng Cơ. Giữa khoảng sân tập đông kín học trò, võ sư Huỳnh Đình Cơ, người thành lập võ đường Hồng Cơ lặng lẽ đi từng hàng, chỉnh lại từng thế tấn, đường quyền cho các em nhỏ. Không quát tháo nặng nề, cũng chẳng có vẻ nghiêm nghị của một người thầy trên võ đài, anh kiên nhẫn như một người làm vườn đang chăm chút từng mầm cây non. Nhìn những gương mặt còn lấm tấm mồ hôi chăm chú tập luyện ấy, anh bảo đó mới là điều khiến mình hạnh phúc nhất sau hơn mười năm gắn bó với việc truyền dạy võ cổ truyền.
Võ sư Huỳnh Đình Cơ sinh năm 1986, là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ võ sư trẻ đang tiếp nối mạch nguồn võ cổ truyền Bình Định trên vùng đất miền núi. Anh sinh ra trong một gia đình có truyền thống võ học. Thuở nhỏ, anh được ông ngoại là võ sư Phan Giới truyền dạy những bài quyền đầu tiên. Sau đó, ông ngoại lại dắt cháu tìm đến võ sư Phan Thọ để học thêm tinh hoa võ Tây Sơn. Trên hành trình trưởng thành cùng nghiệp võ, anh còn có cơ duyên được nhiều danh sư chỉ dạy như Trần Duy Linh, Nguyễn Thanh Vũ, Hồng Kha, Phi Long, Đinh Văn Tuấn, Nguyễn Quốc Bảo hay Nguyễn Thành Long. Mỗi người thầy để lại trong anh một dấu ấn riêng, góp thành nền tảng võ học vững chắc hôm nay. Tâm sự với anh lâu, tôi mới hay, cái tên võ đường Hồng Cơ thực chất là sự tri ân mà anh dành cho người thầy Hồng Kha đã dìu dắt anh trong những năm tháng quan trọng nhất của nghiệp võ.
Những năm từ 2007 đến 2012 là quãng thời gian Hồng Cơ liên tục khẳng định mình trên các đấu trường võ thuật cổ truyền Bình Định với nhiều huy chương vàng, trong đó có HCV Đại hội Thể dục thể thao tỉnh năm 2010. Anh từng có những năm tháng thi đấu thành công với nhiều huy chương vàng cấp tỉnh. Thế nhưng thay vì chọn con đường phát triển cá nhân, năm 2012, anh trở về quê nhà Vĩnh Thạnh mở võ đường, nuôi giấc mơ gieo mầm võ học cho lớp trẻ miền núi. Khi tôi hỏi vì sao lại chọn con đường vất vả ấy, anh nhìn đám học trò đang tập luyện rồi chậm rãi thổ lộ: “Bây giờ các em có rất nhiều lựa chọn để giải trí. Nếu mình không giữ, không truyền lửa thì vài chục năm nữa ai sẽ còn nhớ những bài quyền, bài roi của cha ông?”. Câu hỏi ấy như một lời tự vấn hơn là lời bộc bạch. Tôi chợt nhớ lần về Vĩnh Thạnh giao lưu văn học nghệ thuật năm 2020. Hôm ấy, các môn sinh của võ đường Hồng Cơ đã khiến nhiều người bất ngờ với màn biểu diễn quyền cước mạnh mẽ, đẹp mắt tại trường THPT Vĩnh Thạnh. Nhiều năm đi qua, từ một sân tập nhỏ giữa làng quê, đến nay võ đường của anh đã phát triển thành ba cơ sở với hàng trăm võ sinh theo học tại Vĩnh Quang, Vĩnh Thạnh và Quy Nhơn Đông. Anh trải lòng: “Nhiều học trò của mình đã trưởng thành, giành thành tích cao tại các giải đấu, được tuyển chọn vào các đội tuyển võ cổ truyền và kickboxing trong cả nước. Nhưng điều làm mình vui nhất vẫn là khi thấy những đứa trẻ ngày nào còn rụt rè, thiếu tự tin, nay trở nên mạnh mẽ, sống có kỷ luật và biết kính trên nhường dưới”.
Lan tỏa
Đi qua những làng võ ven sông, những sân tập giữa miền núi hay các võ đường đang sáng đèn nơi phố thị, tôi càng nhận ra võ cổ truyền Bình Định hôm nay không còn bó hẹp trong không gian của một vùng đất. Từ những gốc rễ bền chặt nơi làng xã, võ học Bình Định đã vươn mình thành một hệ thống phong phú với hàng trăm võ đường, hàng chục môn phái, chi phái và những cộng đồng môn sinh trải rộng khắp trong nước lẫn ngoài nước. Trong dòng chảy ấy, Môn phái Bình Định Gia là một trong những đơn vị tiêu biểu cho hành trình gìn giữ và lan tỏa võ học quê hương. Tôi còn nhớ năm rồi, lúc Công văn 2589/VPCP-KGVX được ban hành vào cuối tháng 3.2025, Phó Thủ tướng Mai Văn Chính đồng ý trình Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hiệp Quốc (UNESCO) xem xét, đưa Di sản văn hóa phi vật thể “Võ cổ truyền Bình Định” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, tôi đã kết nối với võ sư Lê Minh Thu, chưởng môn Bình Định Gia. Nữ võ sư không giấu được niềm xúc động, qua những chia sẻ của bà, tôi cảm nhận rõ niềm tự hào và trách nhiệm của một người đang mang trên vai sứ mệnh nối dài mạch nguồn võ đạo. Bà bảo, võ cổ truyền Bình Định là kết tinh của hồn cốt quê hương, là khí phách bất khuất của cha ông trong những năm tháng giữ làng, giữ nước, là mạch nguồn văn hóa nuôi dưỡng bản lĩnh, nhân cách và đạo lý làm người.
Có lẽ vì thế mà những người luyện võ như võ sư Lê Minh Thu ngoài việc dạy cho môn sinh cách ra đòn, thủ thế hay luyện thân thể, còn truyền cho họ tinh thần thượng võ, lòng tôn sư trọng đạo và niềm tự hào về cội nguồn. Đến nay, môn sinh của Bình Định Gia đã có mặt ở nhiều tỉnh thành trong nước và nhiều quốc gia trên thế giới, với số lượng lên đến hàng nghìn người. Mỗi người như một hạt giống mang theo một phần hồn cốt đất võ Bình Định đến những miền đất mới.
Không chỉ được gìn giữ trong các võ đường, võ cổ truyền Bình Định hôm nay còn được tiếp sức bằng những sự kiện mang tầm vóc cộng đồng. Từ năm 2016 đến nay, chương trình “Đêm võ đài Bình Định” đã trở thành một điểm hẹn quen thuộc của người yêu võ. Võ sư Nguyễn Quốc Tiễn cho biết, dù nguồn kinh phí còn hạn hẹp, việc duy trì đều đặn chương trình suốt một thập niên qua là nỗ lực lớn của ngành văn hóa và Liên đoàn Võ cổ truyền tỉnh. Bên cạnh hiệu ứng của “Đêm võ đài Bình Định”, nhiều giải đấu quy mô tiếp tục được tổ chức, trong đó nổi bật là Giải Võ thuật cổ truyền các Võ đường Bình Định tranh Cúp Hoàng đế Quang Trung. Theo võ sư Nguyễn Quốc Tiễn, đầu tháng 7.2026, giải đấu lần thứ VIII sẽ tiếp tục diễn ra. Anh Tiễn cho biết, mỗi mùa giải thường quy tụ khoảng 70 võ đường với hàng trăm võ sinh tham dự, riêng năm trước đã có tới 650 vận động viên góp mặt. “Giải Cúp Hoàng đế Quang Trung nhằm quy tụ các lò võ xuất thân từ võ cổ truyền Bình Định. Sự kiện này đang được kỳ vọng sẽ trở thành ngày hội lớn của phong trào võ cổ truyền tại tỉnh Gia Lai, đồng thời góp phần lan tỏa giá trị của Võ cổ truyền Bình Định, di sản văn hóa đặc sắc đang được hướng đến mục tiêu được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại”, anh Tiễn chia sẻ.
Nhưng có lẽ, sự kiện được mong đợi nhất vẫn là Liên hoan quốc tế Võ cổ truyền Việt Nam. Từ lần đầu tiên tổ chức năm 2006, liên hoan đã vượt ra khỏi khuôn khổ một hoạt động võ thuật đơn thuần để trở thành nhịp cầu kết nối những người yêu võ trên khắp thế giới. Tháng 3.2026, UBND tỉnh đã ban hành kế hoạch Tổ chức Liên hoan quốc tế Võ cổ truyền Việt Nam lần thứ IX – Gia Lai năm 2026, dự kiến sẽ diễn ra vào tháng 8.2026 tại Gia Lai. Hàng ngàn võ sư, võ sinh, các đoàn võ thuật trong và ngoài nước sẽ cùng hội tụ về miền đất võ, mang theo những sắc màu khác nhau của văn hóa võ học.
Điều đáng quý là từ mỗi kỳ liên hoan, chúng ta đã mở ra không gian đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa địa phương và thế giới. Từ quảng trường, bảo tàng đến các lò võ truyền thống, võ cổ truyền Bình Định sẽ được kể lại bằng chính những đường quyền sống động nhất. Và trong hành trình xây dựng hồ sơ trình UNESCO ghi danh Võ cổ truyền Bình Định là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, những sự kiện như thế đang góp phần đưa di sản quê hương vượt ra ngoài biên giới, để tiếng hô quyền của miền đất võ tiếp tục vang xa trên bản đồ văn hóa thế giới.
PHI NGUYỄN
