(VNGL – Bút ký). Giữa những ngày tháng Năm, gió biển vẫn thổi ràn rạt qua những mũi tàu nằm ken dày bên bến. Từ những bến cảng đầy mùi muối biển, một cuộc chuyển mình lặng lẽ đang diễn ra. Những con tàu từng quen vượt sóng xa bờ nay bị giữ lại vì không đủ điều kiện hoạt động. Những ngư dân quen “đi biển theo kinh nghiệm” bắt đầu học cách ghi nhật ký điện tử, chấp hành tín hiệu giám sát hành trình. Từ việc siết quản lý hơn 5.700 tàu cá đến hỗ trợ hàng trăm ngư dân giải bản, chuyển nghề, Gia Lai đang bước vào cuộc chiến chống khai thác IUU bằng cả quyết tâm quản lý lẫn sự sẻ chia với người dân biển, với mục tiêu lớn: gỡ “thẻ vàng” EC và giữ nghề cá bền vững cho mai sau…
Quyết liệt từ những hải trình
Năm 2023, tôi có chuyến đồng hành cùng các chiến sĩ thuộc Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 2 với hải trình thực hiện nhiệm vụ tuần tra, kiểm tra kiểm soát liên ngành, thực thi pháp luật, phòng chống khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo, không theo quy định (IUU) trên vùng biển 06 tỉnh miền Trung từ Quảng Trị đến Bình Định. Hơn mười ngày lênh đênh không cập bờ, giữa những con sóng bạc đầu và mùi dầu máy đặc quánh trong khoang tàu, tôi cảm nhận rõ sức nóng của cuộc chiến chống IUU. Những lỗi tưởng nhỏ như thiếu giấy tờ tùy thân, ghi nhật ký khai thác không đúng quy định, thiếu định biên thuyền viên… đều bị nhắc nhở, xử lý nghiêm. Nhưng điều đọng lại nhiều hơn cả là cách những người lính biển kiên trì tuyên truyền cho ngư dân. Ấy là, cứ vươn khơi bám biển, nhưng phải đi đúng vùng biển, đúng quy định pháp luật. Không vượt ranh giới, không đánh đổi sinh kế trước mắt bằng những rủi ro cho cả cộng đồng nghề cá. Từ thời điểm ấy đến nay, công cuộc gỡ “thẻ vàng” EC ngày càng nóng lên ở các địa phương ven biển. Với Gia Lai, địa phương mới sau sáp nhập có vùng biển dài, đội tàu lớn, áp lực càng hiện rõ. Cuộc chiến phòng chống IUU được triển khai quyết liệt, bắt đầu từ từng con tàu, từng chủ tàu, từng cán bộ bám cảng, bám biển…
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Gia Lai – cơ quan thường trực IUU của tỉnh, tính đến ngày 30.4.2026, toàn tỉnh có 5.765 tàu cá có chiều dài từ 06 mét trở lên được cấp đăng ký hoạt động. Trong đó, hơn một nửa là tàu vùng khơi với 3.156 chiếc, còn lại là tàu vùng bờ và vùng lộng. Điều đáng nói là 100% tàu cá đã được cập nhật lên hệ thống VNFishbase (Cơ sở dữ liệu nghề cá Việt Nam), số hóa và đồng bộ dữ liệu với hệ thống Cơ sở dữ liệu dân cư VNeID. Một đội tàu vốn quản lý chủ yếu bằng sổ sách nay đã được “định danh điện tử” đầy đủ. Theo ông Nguyễn Hữu Nghĩa, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản (Sở Nông nghiệp và Môi trường), trong số ấy, có 5.573 tàu còn giấy phép hoạt động hợp lệ. Chỉ riêng trong tháng 4.2026, ngành chức năng đã cấp mới, gia hạn cho 249 tàu cá đủ điều kiện ra khơi. Những con số tưởng khô khan ấy lại cho thấy một nỗ lực rất lớn trong việc làm sạch dữ liệu đội tàu, minh bạch hóa nghề cá, điều EC đặc biệt quan tâm. Ông Nghĩa nói với tôi bằng giọng đầy quyết tâm: Gia Lai là địa phương đầu tiên trong cả nước triển khai hệ thống cảnh báo tự động thông minh cho tàu cá mất kết nối và vượt ranh giới trên biển. Đây là một bước đi cho thấy quyết tâm không để những vi phạm xảy ra rồi mới xử lý.
Như vậy, giờ đây, ở các đồn biên phòng ven biển, cán bộ trực không chỉ nhìn sóng, nhìn đèn tàu ngoài khơi. Trên màn hình giám sát, hàng nghìn tín hiệu VMS dịch chuyển liên tục. Chỉ cần tàu mất kết nối nhiều giờ hay chớm vượt ranh giới cho phép, hệ thống sẽ lập tức phát cảnh báo đến cơ quan chức năng, chủ tàu và thuyền trưởng. Từ chỗ quen nhìn sao trời, nhìn luồng cá bằng kinh nghiệm, người đi biển giờ cũng phải học cách đi biển cùng dữ liệu hành trình, tín hiệu vệ tinh và những tiếng cảnh báo điện tử. Biển vẫn mênh mông như cũ, nhưng nghề biển đã khác trước rất nhiều.
Có thời điểm, tàu cá bị nước ngoài bắt giữ từng là nỗi ám ảnh với nhiều địa phương ven biển. Chỉ riêng những tháng đầu năm 2024, Gia Lai có 10 tàu bị bắt giữ ở vùng biển nước ngoài. Những bản án, những khoản phạt hàng tỷ đồng, những gia đình lao đao… đã trở thành bài học đau xót. Nhưng từ sau khi tỉnh vận động toàn bộ nhóm tàu từ 12 đến dưới 15 mét, nhóm có nguy cơ cao vi phạm, lắp đặt thiết bị giám sát hành trình VMS, tình hình đã thay đổi rõ rệt. “Từ tháng 6.2024 đến nay, không còn tàu cá nào của tỉnh bị nước ngoài bắt giữ”, ông Nghĩa vui mừng chia sẻ.
Giữ biển từ những bến tàu
Ở Gia Lai, phòng chống IUU không chỉ là chuyện tuần tra ngoài biển, mà còn bắt đầu từ ngay những bến cảng. Hiện tỉnh có ba cảng cá được công bố theo quy định là cảng cá loại II gồm Cảng cá Quy Nhơn, Cảng cá Đề Gi và Cảng cá Tam Quan. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, từ đầu năm 2026 đến hết tháng 4.2026, có gần 25.000 lượt tàu xuất nhập các cảng. Sản lượng thủy sản khai thác bốc dỡ qua cảng hơn 16.000 tấn. Công tác kiểm tra, giám sát tàu cá tại cảng được triển khai đồng bộ, nghiêm ngặt. Không còn câu chuyện “đánh bắt đâu cũng được”, “ghi nhật ký cho có”. Những quy trình từng bị xem là phiền hà nay đã trở thành thói quen bắt buộc.
Theo chân các chiến sĩ Đồn Biên phòng Cát Khánh giữa ngày hè tháng Năm nắng như đổ lửa ở cảng cá Đề Gi, tôi mới cảm nhận hết nhịp chuyển động âm thầm nhưng quyết liệt của cuộc chiến chống khai thác IUU nơi vùng biển Gia Lai. Những con tàu nằm ken đặc bên cầu cảng, thân tàu đượm mùi muối biển. Tiếng máy bộ đàm, tiếng gọi nhau í ới của ngư dân, tiếng cán bộ biên phòng kiểm tra hồ sơ tàu cá hòa lẫn trong mùi cá tươi và vị mặn của gió biển. Đồn Biên phòng Cát Khánh đứng chân trên địa bàn trọng điểm nghề cá của ba xã ven biển Đề Gi, Ngô Mây và Cát Tiến, nơi có hơn 31km bờ biển và khoảng 400 tàu cá thường xuyên khai thác xa bờ. Nhận thức rõ vai trò then chốt của công tác tuyên truyền trong phòng chống khai thác IUU, Đồn Biên phòng Cát Khánh xác định đây không chỉ là nhiệm vụ thường xuyên mà còn là giải pháp lâu dài để thay đổi nhận thức ngư dân. Thiếu tá Nguyễn Hữu Tự Thắng, Chính trị viên phó Đồn Biên phòng Cát Khánh chia sẻ: “Nhận biết được tầm quan trọng của việc gỡ thẻ vàng EC, anh em ở Đồn Biên phòng Cát Khánh luôn thực hiện nghiêm túc chỉ đạo trong phòng chống IUU. Đơn vị đã thực hiện nghiêm công tác kiểm tra, kiểm soát tàu cá xuất, nhập bến theo quy định. 100% tàu cá khi xuất, nhập bến đều được kiểm tra đầy đủ hồ sơ, giấy tờ liên quan như đăng ký, đăng kiểm, giấy phép khai thác thủy sản, danh sách thuyền viên và tình trạng hoạt động của thiết bị giám sát hành trình VMS”.
Từ đầu năm 2026 đến nay, những người lính Đồn Biên phòng Cát Khánh gần như không có ngày nào rời xa các bến cá. Họ đi từ những cuộc họp ở nhà văn hóa thôn đến các bến neo tàu còn nồng mùi cá biển, ngồi cùng ngư dân giữa cái nắng gắt miền biển để nói chuyện về IUU, về những ranh giới trên biển và cả những cái giá rất đắt nếu vi phạm vùng biển nước ngoài. Chín buổi tuyên truyền trực tiếp với hơn 600 lượt ngư dân tham gia, mười buổi tuyên truyền lưu động cùng hàng trăm tờ rơi được phát đi đã góp phần tạo hiệu ứng lan tỏa trong cộng đồng. Những câu chuyện về “thẻ vàng” EC, về thiết bị VMS hay nhật ký khai thác giờ không còn xa lạ nơi các quán nước, bến tàu. Từ những chuyến xuống tận ghe tàu, gặp từng chủ tàu để vận động, chiến sĩ Đồn Biên phòng Cát Khánh đã tham mưu cho các địa phương thành lập 25 tổ tàu thuyền đoàn kết, 9 tổ tự quản an ninh trật tự trên biển, tạo thành những “cột mốc sống” giữa ngư trường. Các cán bộ biên phòng cũng trực tiếp hướng dẫn, giúp 39 chủ tàu hoàn thiện hồ sơ giải bản (phá dỡ, tiêu hủy tàu), giảm số lượng tàu khai thác thủy sản không còn phù hợp và hỗ trợ ngư dân chuyển đổi sang nghề nghiệp có tính bền vững hơn.
Theo đại úy Lê Long – Trạm trưởng Trạm kiểm soát biên phòng Đề Gi (Đồn Biên phòng Cát Khánh), hàng ngày tại cảng có tầm 30 – 40 tàu xuất nhập bến, đều được kiểm tra nghiêm túc. Anh em bộ đội biên phòng kiểm tra đầy đủ giấy tờ đăng ký, đăng kiểm, giấy phép khai thác thủy sản của từng phương tiện; đặc biệt là kiểm soát nghiêm tàu cá có chiều dài từ 15m trở lên về tình trạng hoạt động của thiết bị giám sát hành trình. Các trường hợp cố tình ngắt kết nối hoặc hoạt động sai vùng biển theo quy định đều bị lập biên bản, xử lý theo quy định. Theo chân anh Long trèo lên mui tàu kiểm tra thiết bị giám sát hành trình, tôi thấy anh cẩn thận kiểm tra từng chiếc kẹp chì trên máy VMS. Anh cười hiền, giọng rõ, gọn: “Phải kiểm tra đúng, đủ, nhanh gọn nhưng vẫn chính xác, xong mới cho bà con xuất bến được anh ạ”.
Anh Nguyễn Vương (sinh năm 1984, quê Vĩnh Lợi, An Lương) chủ tàu cá BĐ-94040TS đã 20 năm bám biển cười tươi, nói: “Tàu chúng tôi dài gần 19m, là tàu đánh bắt xa bờ. Đội tàu đang có hơn 10 thuyền viên. Anh em đều là dân biển chính hiệu. Chúng tôi biết rõ cả nước và tỉnh mình đang quyết liệt phòng chống IUU nên anh em chúng tôi luôn nhắc nhở nhau đi khai thác ngoài khơi theo đúng quy định, khai báo rõ ràng, và tránh xâm phạm vùng biển nước ngoài. Đó cũng là cách giữ nghề biển phát triển lâu dài”. Nước da sạm nắng, đôi mắt hằn những mùa sóng dữ, anh Vương đứng trên boong tàu BĐ 94040-TS vừa chỉnh lại mớ dây neo vừa cười hiền. Con tàu dài gần 19 mét của anh là tàu đánh bắt xa bờ, theo những ngư trường dài ngày ngoài khơi với hơn chục lao động đi biển. Anh nói, giọng lẫn trong tiếng gió biển phần phật ngoài cửa Đề Gi: “Anh em tụi tôi giờ nhắc nhau dữ lắm. Ra khơi phải khai báo đầy đủ, giữ tín hiệu VMS liên tục, tuyệt đối không lấn sang vùng biển nước ngoài. Mình đi biển cả đời rồi, giờ càng hiểu muốn còn cá mà làm ăn lâu dài thì phải đi đúng luật”.
Ở một góc khác của cảng Đề Gi, ông Nguyễn Văn Hải (sinh năm 1968, quê ở An Quang Tây, Đề Gi) lấy tay quệt vội mồ hôi trên gương mặt sạm nắng dưới cái oi nồng đầu hạ. Ông kể mình nghỉ học từ khi vừa xong lớp 9 để theo gia đình đi biển. Hơn bốn mươi năm lênh đênh, đời ông gần như gắn trọn với sóng nước. Con tàu BĐ 93570-TS dài hơn 15 mét của ông giờ chủ yếu làm nghề chuyển tải hàng hóa từ các tàu khai thác ngoài khơi vào đất liền. Ông chia sẻ: “Biên phòng ở đây làm nghiêm nhưng tình cảm lắm, luôn động viên chúng tôi bám biển nhưng phải tuân thủ theo đúng quy định. Một tháng chúng tôi thực hiện từ hai đến ba chuyến ra khơi. Mỗi khi xuất bến đều khai báo rõ ràng. Anh em giờ cũng tự nhắc nhau hoài, làm gì thì làm chớ đừng vi phạm vùng biển nước ngoài. Mất một chuyến biển còn gầy lại được, chớ mất uy tín nghề biển thì khó lắm”.
Những con tàu quay đầu…
Chiều xuống chậm trên vùng nước Đề Gi. Tôi nhìn thấy những con tàu nằm im bên bờ, mũi tàu khẽ nghiêng theo con nước như còn dùng dằng với những chuyến khơi xa. Có những con tàu đã quen vượt sóng hàng chục năm, nay phải neo bến vĩnh viễn. Để giảm áp lực khai thác và xử lý nhóm tàu không còn đủ điều kiện hoạt động, HĐND tỉnh Gia Lai đã ban hành Nghị quyết số 27/2025/NQ-HĐND về chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề, giải bản tàu cá. Theo đó, ngư dân được hỗ trợ mua lại máy tàu bằng 70% giá máy cũ, hỗ trợ mua lại vỏ tàu từ 50 đến 80% giá đóng mới. Cùng với đó, UBND tỉnh đã ban hành Quyết định số 970/QĐ-UBND ngày 20.3.2026 về việc tạm cấp kinh phí từ ngân sách tỉnh cho ngân sách các xã, phường năm 2026 nhằm triển khai chính sách theo Nghị quyết số 27 của HĐND với tổng kinh phí 212 tỷ 396 triệu đồng, hỗ trợ 807 tàu cá đăng ký giải bản và 941 ngư dân chuyển đổi nghề. Đối với nhu cầu đăng ký giải bản trong đợt 1, đã có 807 tàu cá đăng ký và được cấp kinh phí với tổng số tiền 212 tỷ 396 triệu đồng; các địa phương đã thành lập Hội đồng xét duyệt, tổ chức tiếp nhận hồ sơ, công khai danh sách và triển khai thẩm định theo quy định.
Tôi trở lại Đề Gi giữa tháng 5.2026, đúng lúc địa phương hoàn tất đợt kiểm tra thực tế giải bản đầu tiên với 20 tàu cá. Đoàn kiểm tra gồm cán bộ địa phương, công an xã, bộ đội biên phòng, chuyên viên Chi cục Thủy sản… Thiếu tá Nguyễn Hữu Tự Thắng vừa chỉ tay hướng những con tàu nằm im ắng vừa nói với tôi: “Đợt này bà con đồng thuận nhiều lắm anh. Chúng tôi vận động, giải thích để bà con hiểu đây không phải cấm ngư dân mưu sinh, mà là để giữ nghề biển lâu dài hơn. Ở lần vận động, kiểm tra xả bản đợt một này, Đề Gi có 20 tàu thì chúng tôi đã hoàn thành thủ tục cho 18 tàu. Chiều hôm nay đã hẹn làm việc thêm với hai chủ tàu nữa là hoàn thành đợt một”.
Hoàng hôn trên lòng hồ ở vùng biển Đức Phổ 1 (xã Đề Gi), các tàu thuyền chấp thuận xả bản đã neo bờ bấy nay không còn ra khơi nữa. Ngoài mép nước, một chủ tàu chèo thúng đưa chúng tôi áp sát chiếc tàu đã nhiều tháng neo bờ. Chỉ vài nhịp chèo điệu nghệ, chiếc thúng chai lướt nhanh trên mặt nước xám bạc. Con tàu mang biển số BĐ 63043-TS nằm lặng im, trên boong vẫn còn vương mùi dầu máy và những tấm lưới cũ cuộn gọn ở góc tàu. Anh Đoàn Văn Quyền, cán bộ Trạm Thủy sản – Chi cục Thủy sản, lom khom đo đạc từng thông số kỹ thuật rồi cẩn thận ghi chép vào biên bản. Anh nói: “Mấy ngày nay, các tàu kiểm tra đều đúng với thông tin đăng ký. Công việc giải bản diễn ra khá thuận lợi vì phần lớn chủ tàu đều hiểu và đồng thuận”. Ông Phạm Thành Mỹ, chủ tàu BĐ-63043TS, đứng tựa lan can tàu, mắt nhìn ra cửa biển đang lên con nước chiều. Giọng ông chùng xuống: “Nhà tôi sống nhờ con tàu này bao năm nay. Cũng đủ ăn đủ sống. Nhưng giờ Nhà nước quy định thì mình phải chấp hành. Không đủ điều kiện thì neo bờ thôi, chớ lén đi rồi bị phạt thì khổ cả nhà. Nhận hỗ trợ giải bản, gia đình tôi cũng có chút vốn để tính đường làm ăn khác”. Nghe ông Mỹ nói, tôi hiểu rằng phía sau mỗi con tàu quay đầu là một phận người phải học cách rời xa biển. Với họ, chiếc tàu không chỉ là kế sinh nhai mà còn là nơi gửi gắm cả tuổi trẻ, ký ức và những mùa sóng gió đời người. Vì thế, giải bản không đơn thuần là tháo dỡ một con tàu cũ, mà còn là câu chuyện giữ sinh kế cho những con người đã quen đời lênh đênh sóng nước. Ông Nguyễn Hữu Nghĩa – Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản cho biết, để hỗ trợ ngư dân có tàu không đủ điều kiện hoạt động phải neo bờ, tỉnh đã triển khai chính sách hỗ trợ 3 triệu đồng/tàu/tháng cùng 30kg gạo/nhân khẩu/tháng trong thời gian từ tháng 9 đến 12.2025; đồng thời mở hướng chuyển đổi nghề, giúp bà con từng bước ổn định cuộc sống sau những chuyến biển đã khép lại.
Chiều muộn ở Đề Gi, từng con tàu lại nghiêng mình theo con nước, đèn câu xa bờ chớp nháy trong màn sương. Có những con tàu sẽ không còn ra khơi nữa, nhưng phía sau sự lặng im ấy là một hành trình đổi thay đầy nhọc nhằn của nghề cá. Từ những người lính biên phòng bám cảng, những cán bộ thủy sản trực xuyên đêm trước màn hình VMS, đến những ngư dân chấp nhận giải bản để tìm sinh kế mới… tất cả đang cùng nhau giữ lấy màu xanh của biển, giữ cho nghề biển được bền lâu cùng những mùa cá mai sau.
PHI NGUYỄN
