(VNGL – Văn trẻ).
1.
Đêm ngả về sáng, xóm chợ cá bên bờ sông vẫn còn chìm trong màn sương mờ.
Bốn giờ sáng, tiếng xích xe đạp của bà Bảy Lưỡi Cưa đã xè xè vang lên ngoài ngõ. Cái biệt danh “Bảy Lưỡi Cưa” không phải tự dưng mà bà con xóm chợ đặt cho bà. Người ta bảo cái miệng bà bén như lưỡi cưa, ai lạng quạng trả giá bèo hay cãi cọ lấn sạp là bà xỉa xáo, chửi té tát từ đầu chợ tới cuối chợ.
Bà Bảy xắn cái quần vải đen lên quá gối, chân xỏ vô đôi ủng cao su màu xanh rêu bám đầy vảy cá khô. Tấm phản gỗ đốm mây của bà nằm ngay hông chợ cá, chập chõm trên dòng nước xả đá hôi rình, tanh ngắt. Bà đứng nhô cao trên tấm phản, tay cầm con dao chặt xương to đùng chém xuống thớt kêu phập, phập, cái miệng rổn rảng chan chát:
– Trời ơi cái bà Sáu này! Cá nục mắt trong như vậy mà chê ươn? Trả cái giá gì mà gặt gọt dữ vậy? Có mua không thì bảo đặng tui chặt cho người khác, đứng đó xà nẹo hoài uổng cái lỗ tai tui!
Nút (thiệt ra ban đầu bà Bảy tính đặt là Cúc, rồi không hiểu nói ngọng nghịu sao, ông cán bộ hộ tịch nghe ra là Nút), đứa con gái mười bảy tuổi của bà, ngồi thu lu ở góc sạp. Nó cúi gục đầu xuống, hai tay bận rộn nhặt mấy cái vảy cá nục dính trên sàn, mặt nóng bừng vì xấu hổ. Đang lúc bà Bảy gào lên cãi cọ từ một ngàn đến hai ngàn đồng tiền thối với khách, mấy đứa bạn cùng lớp của Nút đi ngang qua. Chúng nó né cái sạp của bà Bảy ra xa, nhăn mũi bấm bụng thì thầm.
Nút giận tới run người. Nó ghét cái sạp cá này, ghét cái tiếng chửi đanh đá của mẹ nó, ghét cả cái mùi hôi tanh nồng nặc bám chặt vô từng nếp áo thun, rỉ vô kẽ tay đồi mồi của bà Bảy rồi theo về tận cái nệm cót ở nhà.
Có bận đi học, bạn ngồi kế bên hít hít mũi bảo cặp Nút có mùi cá mắm, Nút về nhà đùng đùng hất tung cái cặp, gào lên giữa nhà:
– Từ nay mẹ đừng bắt con ra chợ nữa! Mẹ làm con mất mặt với bạn bè quá! Mẹ chanh chua với hôi mùi cá chết con chịu không nổi!
Lúc đó, con dao trên tay bà Bảy khựng lại giữa chừng. Bà nhìn con Nút, tròng mắt vàng đục mờ lặng đi một hồi lâu. Bà không mắng một câu. Bà lặng lẽ đi ra lu nước mưa ngoài sân, lấy bàn chải chà đi chà lại đôi bàn tay mình cho tới khi da tay đỏ rực, rồi nhè nhẹ buông một tiếng thở dài xót ruột.
2.
Căn nhà của hai mẹ con nằm nép mình bên con kênh nhỏ ngợp bóng dừa. Căn nhà gạch cũ ám đầy màu thời gian, tường vôi bong tróc từng mảng lớn lộ ra lớp gạch đỏ quạch. Trong nhà chẳng có đồ đạc gì giá trị ngoài chiếc giường gỗ tràm lên nước đen bóng và cái tivi đít lồi cũ kỹ mà bà Bảy mua lại của người ta từ chục năm trước.
Người ta kể cha con Nút mất trong một chuyến đi biển gặp trận bão lớn khi Nút mới vừa đỏ hỏn. Một mình bà Bảy gánh vác cả gia đình, bới xới từng đồng lẻ dưới sạp cá để nuôi con. Nhưng trong mắt con Nút năm mười bảy tuổi, những vất vả đó bị lấp liếm hoàn toàn bởi nỗi xấu hổ dồn dập mỗi ngày. Nó sợ những buổi chiều đi học về, thấy mẹ ngồi bên lu nước chà rửa mấy cái thau nhựa, người tỏa ra thứ mùi tanh nồng. Nó sợ những bận đi ngang qua chợ, thấy mẹ đang chống tay ngang hông, gân cổ cãi nhau với mấy bà bán rau củ vì chuyện lấn chiếm vài phân đất sạp.
– Mẹ làm vậy người ta cười cho – Nút từng gắt gỏng khi hai mẹ con ngồi ăn bữa cơm chiều chỉ có đĩa cá kho khô với bát canh rau tập tàng – Người ta nói mẹ hung dữ như bà chằn lửa.
Bà Bảy và miếng cơm nguội, gắp cho con Nút khúc cá ngon nhất, giọng dịu xuống hẳn:
– Hiền rồi lấy gì sống? Ở cái chợ này, mình không rắn rỏi là người ta đè đầu cưỡi cổ. Người ta lấn một phân, mai mốt lấn cả cái sạp, lấy gì mẹ nuôi mày ăn học?
Nút bĩu môi, quay đi không đáp. Trong suy nghĩ ngây thơ và nông cạn của nó lúc ấy, sự nhẫn nại hay hiền lành mới là phẩm chất đáng quý. Nó không hiểu vì sao mẹ nó lại phải xù lông nhím lên với cả thế giới như vậy.
3.
Năm con Nút mười tám tuổi, nó cầm tờ giấy báo trúng tuyển đại học ở thành phố. Cả xóm cù lao mừng cho nó, nhưng bà Bảy thì thức trắng mấy đêm liền.
Chợ cá dạo này bắt đầu ế ẩm. Người ta kéo nhau ra mấy cái siêu thị có máy lạnh ngoài thị xã, cái chợ gò lầy lội này xơ xác dần. Mấy sạp cá bên cạnh người ta đóng cửa nghỉ gần hết, chỉ còn mình bà Bảy kiên trì bám trụ từ rạng sáng tới chiều muộn để gỡ gạc từng chục ngàn lẻ.
Sáng hôm con Nút thu xếp đồ đạc lên xe đò, bà Bảy không đi chợ sớm. Bà ngồi bên cái bàn tròn bằng gỗ tràm, trên bàn đặt một xấp tiền polyme được quấn mấy vòng dây thun vàng hóp chặt.
– Bà Tám dưới chợ chịu sang lại cái sạp cá của mẹ rồi – bà Bảy thong thả nói, giọng nhẹ hẫng như không – Tiền sang sạp với chút tiền bán mấy lứa chuối chín đủ cho mày đóng học phí năm đầu với mua cái xe đạp đi làm thêm.
Nút ngơ ngác:
– Mẹ sang sạp rồi… mai mốt mẹ lấy gì sống?
Bà Bảy vỗ vỗ vô xấp tiền, cái miệng móm mém cười hiền khô khác hẳn cái vẻ chanh chua ngoài chợ:
– Mẹ xin sang nhà vợ chồng bác sĩ Hùng ngoài phố làm bà vú chăm em bé cho người ta rồi. Người ta trả lương khá lắm. Mà mẹ mừng nhất là từ nay mày khỏi phải xấu hổ nữa rồi nghen. Mẹ không còn là bà già tanh mùi cá nữa. Mẹ đi bế em bé, người mẹ toàn mùi sữa thơm phức à!
Con Nút đứng im như phỗng. Câu nói bộc phát từ sự ích kỷ của nó năm mười bảy tuổi hóa ra chưa từng rời khỏi đầu bà Bảy một ngày nào. Mẹ nó buông bỏ cái nghề gắn bó nửa đời người nuôi nó lớn, chỉ vì muốn trả lại cho nó một người mẹ “không tanh mùi cá” mà thôi.
4.
Thị thành đón Nút bằng những cơn mưa rào bất chợt và nhịp sống quay mòng mòng như chong chóng. Căn phòng trọ chật hẹp trong hẻm sâu nóng hầm hập vào buổi trưa và tối ủm tối u vào ban đêm. Tiền xe đò, tiền điện, tiền nước, tiền tài liệu học tập,… tất cả vây lấy nó như một mạng nhện khổng lồ.
Để có tiền trang trải, ngoài giờ lên lớp, Nút xin đi làm phục vụ ở một quán ăn đông khách. Có những đêm bưng bê hàng chục khay đồ ăn nặng trịch, chân tay rã rời, nó bị ông chủ quán chửi mắng vu vơ chỉ vì một cái đĩa vỡ do khách làm rơi. Nó đứng gạt nước mắt trong góc bếp, chịu đựng sự soi mói của khách hàng, nhẫn nhịn sự chèn ép của những người làm cũ. Lần đầu tiên va đập với đời, Nút mới biết thế nào là giá trị của đồng tiền. Chính lúc đó, hình ảnh mẹ nó chao chát với người ta ngoài chợ cá quay về dội thẳng vào trong lòng nó. Nút nhớ cái dáng gầy gộc của mẹ đứng nhô cao trên tấm phản gỗ, nhớ tiếng mẹ gào lên cãi cọ với người ta chỉ vì năm ngàn tiền thối. Bây giờ va chạm lăn lộn chốn thị thành, nó mới bàng hoàng hiểu ra nếu không có cái sự chanh chua, bén ngót như lưỡi cưa đó, làm sao một người đàn bà góa chồng trụ nổi giữa cái chợ cá đầy rẫy lấn lướt? Nếu không dè xẻn chắt chiu từng đồng lẻ, làm sao bà Bảy nuôi nổi nó cho tới ngày vào đại học?
Cái vỏ bọc gai góc chanh chua mà nó từng ghê tởm, hóa ra là tấm áo giáp duy nhất để mẹ nó bảo vệ con gái khỏi sóng gió cuộc đời.
5.
Cuối học kỳ năm thứ nhất, sau khi kết thúc học phần, Nút bắt chuyến xe đò muộn về quê thăm mẹ.
Trời về chiều, gió từ sông thổi lùa qua rặng dừa mang theo cái không khí mát rượi đặc trưng của miền quê xa ngái. Tới nơi, Nút không về nhà ngay mà đi thẳng ra nhà bác sĩ Hùng ngoài thị xã.
Qua khe cổng sắt rộng mở, nó thấy bà Bảy đang bế đứa nhỏ khoảng ba, bốn tuổi trên tay. Mẹ nó mặc chiếc áo bà ba màu lam sạch sẽ, tóc búi gọn gàng sau gáy, ngồi trên võng, dùng chân đung đưa võng từng nhịp, miệng hát khe khẽ bài ca dao ru con bằng cái giọng trầm đục, ấm áp. Đứa bé rúc đầu vào cổ bà Bảy, ngủ ngon lành.
Nút chẳng biết đã đứng bao lâu, có thể là chỉ vừa vài phút thoáng qua, cũng có thể đã dài hơn nỗi nhớ của hai học kì cộng lại. Tới khi cô sực tỉnh, ngước lên, bà Bảy đã thấy cô, dợm bước ra cổng mở khóa. Hai bàn tay sạch sẽ, mềm mại của bà đưa ra nắm lấy tay Nút, trên gương mặt đã hằn vết chân chim là nụ cười rạng rỡ:
– Nút về rồi đó hả con? Nè, ngửi thử tay mẹ đi, mẹ mới tắm cho em bé xong, mùi phấn em bé thơm phức à. Giờ là không sợ dính mùi cá như ngày xưa nữa đâu nghen!
Con Nút nhìn vào đôi bàn tay của mẹ. Dù không còn bám vảy cá, nhưng những vết sẹo cũ, những nốt chai do dao chặt cá để lại vẫn còn hằn rõ trên từng khớp ngón tay. Đôi bàn tay ấy từng chà xát đến rớm máu dưới lu nước mưa chỉ vì một câu nói vô tình của nó năm nào.
Nút không cầm được nước mắt. Nó òa khóc nức nở như đứa trẻ lên năm, ôm chặt lấy bờ vai gầy rộc của mẹ. Nút rúc đầu vô cổ bà Bảy, hít hà cái mùi phấn rôm trộn lẫn với mùi mồ hôi mặn mòi quen thuộc. Nó nghẹn ngào trong tiếng nấc:
– Mẹ ơi… mùi cá hay mùi sữa thì cũng là mùi của mẹ, cái mùi chỉ có một trên đời… Con thương mẹ lắm mẹ ơi!
Bà Bảy ngơ ngác một chút, rồi đôi bàn tay thô ráp của bà nhè nhẹ vuốt ve lưng con gái. Giữa cái nắng chiều quê nhà hanh hao, giọt nước mắt đục mờ của người mẹ già từ từ lăn xuống, thấm ướt một mảng áo trên vai đứa con gái bé bỏng của mình.
NGUYÊN VĂN