(VNGL – Đất và người Gia Lai). Năm 1955, Phạm Hổ rời Quy Nhơn tập kết ra Bắc. Từ đó cho tới khi mất (2007), ông sinh sống và làm việc tại Hà Nội. Trong hơn nửa thế kỷ xa quê đó, nhà thơ Phạm Hổ luôn có “những con sóng nhớ thương”, làm thành cảm hứng đưa đến sự ra đời những tác phẩm về đề tài quê hương: Gió biển Quy Nhơn, Dáng đi Bình Định, Cây bánh tét của người cô…
Trước hết, tình cảm quê hương đã hình thành ở Phạm Hổ một khả năng liên tưởng đặc biệt. Từ những gì hiện diện trước mắt, ông có thể nhận ra bóng dáng của quê hương. Bài thơ Dáng đi Bình Định là một trường hợp tiêu biểu. Nhà thơ bắt đầu từ một phát hiện tưởng như rất khó nắm bắt:
Tôi bỗng nhận ra cái dáng đi Bình Định
Trên một người đang rảo bước trước tôi
Từ dáng đi của một người xa lạ, ký ức nơi ông lập tức mở ra hàng loạt liên tưởng: dáng bà, dáng má, những người trong xóm, những anh dân quân, những người thầy dạy Tuồng… Rồi từ đời sống thường ngày, nhà thơ liên tưởng đến dáng đi vững chãi của người nghĩa quân Tây Sơn nơi rừng núi An Khê, hay những người dân chài bên sông bên biển. Đáng chú ý, quá trình liên tưởng đó cuối cùng lại quay về với chính chủ thể trữ tình. Người đi trước “bỗng rẽ một đường quanh rồi biến hẳn”, nhưng “cái dáng đi Bình Định yêu thương” vẫn còn đó, “trên cái bóng của chính tôi/ đang di động trên đường”. Quê hương từ chỗ là hình ảnh bắt gặp bên ngoài đã nhanh chóng trở thành một phần trong chính con người nhà thơ. Có thể nói, Phạm Hổ không chỉ nhìn thấy quê hương trong thế giới mà còn nhìn thế giới qua ký ức quê hương.
Nếu Dáng đi Bình Định cho thấy sự trở về bằng liên tưởng thì ở nhiều sáng tác khác lại cho thấy một hình thức trở về sâu kín hơn: tâm tưởng. Trong bài thơ Nhớ má, từ một buổi “Chủ nhật trời mưa bay lất phất”, nhà thơ nhớ lại cuộc gặp người mẹ sau hai mươi năm xa cách. Những gì được nhớ không phải những sự kiện lớn lao mà là những chi tiết rất nhỏ: dáng mẹ, giọng nói, bàn tay mẹ sờ đầu, nắn tay xem con béo hay gầy, bữa cơm mẹ gắp đầy bát… Chính những chi tiết đời thường ấy đã khiến cho nỗi nhớ trở nên bình dị và sâu sắc hơn. Hai mươi năm xa cách được dồn lại trong một cuộc gặp, rồi cuộc gặp ấy trở thành ký ức để nhà thơ mang theo suốt đời.
Trong bài thơ Nhớ chị, cuộc trở về với người thân lại mang sắc thái đau đớn hơn nhiều:
Ba mươi năm, gặp gỡ
Bỗng vĩnh biệt ngàn đời!
Sau ba mươi năm xa cách, nhà thơ vừa kịp trở về gặp chị thì đã phải chứng kiến giây phút chị ra đi, rời bỏ cõi thế. Những điều rất nhỏ như “kịp nhìn chị nhếch cười”, “kịp được cầm tay chị”, “kịp chén nước bưng đưa”… trở thành những may mắn cuối cùng của cuộc đoàn tụ.
Mạch tâm tưởng ấy còn hiện diện trong những sáng tác văn xuôi viết về tuổi thơ và quê nhà. Trong truyện Ổ trứng gà so, Phạm Hổ gây bất ngờ cho người đọc về vẻ đẹp của nhân vật cô Trợ nghèo khó qua việc đem cả “ổ trứng gà so” tặng cho gia đình người chị sắp đi xa. Cô Trợ nghèo khó, nhưng không nghèo tình nghĩa, lúc nào cũng nghĩ tốt cho người khác: “Trứng gà so ăn bổ lắm”, “Cô biết là má con, từ hồi còn nhỏ ưa ăn trứng vịt luộc lắm”…
Ở Gió biển Quy Nhơn, quê hương lại trở về từ một cảm giác rất nhỏ của tuổi thơ, đó là ngọn gió biển từ Giã thổi lên Phủ Mới, vị mặn của muối biển, tiếng sóng và niềm háo hức của một đứa trẻ được theo mẹ xuống Quy Nhơn. Sau này, mỗi khi nhắc đến “gió biển Quy Nhơn”, Phạm Hổ vẫn nhớ như in “cảm giác lâng lâng ở trong người khi gặp được ngọn gió từ dưới Giã chạy lên…”. Ký ức tuổi thơ, vì thế, không chỉ lưu giữ sự vật mà còn có cả cảm giác về sự vật đó.
Những sáng tác như Nhớ má, Nhớ chị, Gió biển Quy Nhơn, Ổ trứng gà so và nhiều tác phẩm khác cho thấy quê hương trong tâm tưởng Phạm Hổ được hợp thành từ những gì gần gũi nhất từ hình ảnh người mẹ, người chị, người cô, mái nhà, ngọn gió, bữa cơm, ổ trứng… Đó là một quê hương được nhìn từ bên trong, bằng tình cảm của một người con xa quê lâu ngày. Khoảng cách địa lí không làm quê hương mờ nhòe đi mà trái lại khiến những hình ảnh thân thuộc trở nên ám ảnh hơn. Như chính nhà văn từng chia sẻ, những hình ảnh tuổi thơ như “con gà đất, cái trống rung và cây pháo thăng thiên” đã góp phần vào những sáng tác của ông sau này.
Nếu ở những sáng tác trên, quê hương chủ yếu trở về qua ký ức và liên tưởng thì cuộc trở về Quy Nhơn ngay sau ngày đất nước thống nhất (1975) lại mở ra một cấp độ khác khi Phạm Hổ không chỉ gặp lại quê hương mà còn nhìn lại, nhận thức lại quê hương sau hai mươi năm xa cách. Chính cuộc hội ngộ này đã khiến cái quen thuộc trở nên mới mẻ, đong đầy hạnh phúc.
Bài thơ Qui Nhơn thể hiện tập trung nhất cảm xúc của Phạm Hổ ở cuộc trở về ấy. Ngay từ những câu mở đầu, nhà thơ đã tạo nên một nghịch lí giàu ý nghĩa:
Qui Nhơn ơi! Có bao giờ tôi xa Qui Nhơn
Nhưng hôm nay mới thật là trở về, là gặp lại(1)…
Về mặt địa lí, ông đã xa Quy Nhơn suốt hai mươi năm, từ khi lên tàu ra Bắc tập kết cho đến ngày đất nước thống nhất (1955 – 1975). Song về mặt tình cảm, ông chưa bao giờ rời xa nơi ấy. Bởi vậy, “trở về” là trở lại thành phố biển đã gắn bó từ thuở học trò, là “gặp lại” với toàn bộ thế giới đã làm nên ký ức và căn tính của người con Bình Định (nay là Gia Lai). Trong cuộc gặp lại ấy có biển xanh, sóng nước, bãi cát, những con còng, sân đá bóng, những gốc me, gốc phượng, gốc bàng, những con đường đưa người thanh niên Phạm Hổ ra Bắc và những gương mặt “dẫu mới lớn lên hay già đi, đều vô hạn thân quen”. Quy Nhơn năm 1975 còn mang dấu ấn chiến tranh với những biển xăng bốc cháy, kho bom Mỹ ở đèo Son và cái chết của người em tên Minh. Vì thế, cuộc trở về của ông còn là quá trình tái nhận thức quê hương trong chiều dài lịch sử của nó.
Ý thức về cội nguồn ấy còn được nhà thơ biểu hiện trong Thanh gươm của nghĩa quân Tây Sơn. Bằng hình ảnh thanh gươm “ngắn chỉ non thước” nhưng “nhìn dài cả một thời”, Phạm Hổ đưa người đọc trở về với tầm vóc lịch sử của phong trào Tây Sơn và người anh hùng áo vải Quang Trung. Thanh gươm tuy đã “mòn rỉ hết” nhưng nó vẫn “sáng ngời”, bởi giá trị của di sản nằm ở tinh thần lịch sử mà nó chuyển tải.
Đặc biệt, khi trở về với tuổi thơ bằng văn xuôi, Phạm Hổ không chủ trương chỉ phục dựng những kỷ niệm cá nhân. Trong “Mấy lời nói đầu” cho tập sách Cây bánh tét của người cô, ông cho biết tuổi thơ mình gắn với cả “làng quê” và “thành phố (Quy Nhơn)”, với những kỷ niệm “vui, buồn lẫn lộn, nhưng phần lớn là buồn”. Tuy nhiên, giữa cuộc sống đầy khốn khó ấy, ông vẫn thấy “ánh lên những phẩm chất đạo đức Việt Nam” tốt đẹp. Vì thế, hồi ức về quê hương ở Phạm Hổ có sự chuyển hóa từ cái riêng của cá nhân sang cái chung của cộng đồng. Những người mẹ, người chị, người cô, người thầy, những gia đình nghèo khó… qua miêu tả của ngòi bút Phạm Hổ đã trở thành những hình tượng cao đẹp của quá khứ, có tác dụng giúp bạn đọc “hiểu thêm, yêu thêm cái hôm nay”.
Trong hệ thống truyện của Phạm Hổ, Cô bé và ông Táo là một trường hợp đặc biệt khi nội dung nói về sự tích loài hoa mai vàng vốn rất phổ biến ở vùng quê An Nhơn. Hiện thực quê hương ở đây được bao bọc bởi sắc màu cổ tích: cô gái dũng cảm sau khi cùng cha diệt quái thú bảo vệ dân làng đã hóa thành cây mai vàng, tiếp tục làm đẹp cho mọi người vào mỗi dịp Tết đến, xuân về. Ở đây, ký ức quê hương đã được chuyển hóa thành sáng tạo nghệ thuật, cái có thật của đời sống được nhào nặn thành một câu chuyện mang màu sắc huyền thoại. Thiết nghĩ, đó cũng là một cách trở về đặc biệt của Phạm Hổ khi ông sáng tạo lại quê hương bằng trí tưởng tượng và tình yêu.
Vào những năm cuối đời, Phạm Hổ có xu hướng viết những bài thơ giàu tính triết lí và chiêm nghiệm. Một trong số đó là bài Đi và đến, gần và xa(2), có những câu thơ đáng chú ý sau đây:
Đang đi, đã có đến
Đang gần đã có xa…
Từ ý thơ trên, có thể thấy, cuộc đời của Phạm Hổ được cấu thành từ nhiều hành trình “đi và đến” khác nhau: đi học, đi làm cách mạng, đi thực tế sáng tác, đi về phía tuổi thơ…, và đi về với quê hương Bình Định – Gia Lai. Ở hoàn cảnh của ông, hành trình đi về với quê hương được thực hiện thông qua nhiều phương án khác nhau. Điểm chung là, hình ảnh quê hương luôn được nhà thơ tái hiện dựa trên những phát hiện tinh tế và bao bọc bằng mạch cảm xúc đôn hậu, tích cực. Với đặc điểm đó, quê hương không chỉ là nơi để nhớ mà thực sự là mạch nguồn quan trọng trong sáng tạo của đời văn Phạm Hổ.
Ngày 28 tháng 11 năm 2026 sắp tới sẽ đánh dấu tròn 100 năm ngày sinh nhà văn Phạm Hổ. Thiết nghĩ, đó là dịp để chúng ta bày tỏ sự tôn vinh đối với một nhà văn quê hương đã có nhiều đóng góp quan trọng cho nền văn học Việt Nam hiện đại, nhất là ở lĩnh vực viết cho thiếu nhi. Đối với bạn đọc trẻ, đọc Phạm Hổ không chỉ để gặp lại một Quy Nhơn, Gia Lai trong quá khứ mà còn để nhận ra cách con người có thể mang theo quê hương trong hành trang tinh thần của mình như thế nào. Thực tế cho thấy, tình yêu quê hương ở Phạm Hổ được bắt đầu từ những điều gần gũi nhất, rồi dần mở rộng đến tình yêu cộng đồng, đất nước và những giá trị nhân văn rộng lớn. Như vậy, hành trình “đi và đến” của Phạm Hổ thật sự có ý nghĩa vì nó gợi nhắc mọi người cần phải biết mình từ đâu mà đến để có thể đi xa hơn và đến gần hơn với thế giới…
LÊ NHẬT KÝ
Chú thích:
(1). Ở bài thơ này, Phạm Hổ viết “Qui Nhơn” (i ngắn) chứ không phải “Quy Nhơn” (y dài) như ở những tác phẩm khác.
(2). Các trích dẫn thơ văn Phạm Hổ được lấy từ các nguồn sau: Tuyển tập Phạm Hổ (Nxb Văn học, 1999), Thơ Bình Định 1975 – 1995 (Hội VHNT Bình Định, 1996), Cây bánh tét của người cô (Nxb Kim Đồng, 2003), Đi và đến gần và xa (Nxb Hội Nhà văn, 2006).
