(VNGL – Nghiên cứu & Phê bình).
1.
Trong chiến lược phát triển du lịch của Việt Nam, du lịch văn hóa được xác định là loại hình quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng và xây dựng thương hiệu điểm đến. Cùng với di sản lịch sử, kiến trúc, các giá trị văn hóa phi vật thể, đặc biệt là văn học nghệ thuật, ngày càng được nhìn nhận như nguồn lực mềm có khả năng tạo nên bản sắc và sức hấp dẫn bền vững cho du lịch địa phương. Tỉnh Gia Lai với không gian văn hóa đặc thù, liên kết chặt chẽ giữa khu vực Tây Nguyên và Duyên hải Nam Trung bộ, trong đó văn chương giữ vai trò nhất định trong giáo dục, truyền thông, hoạt động nghệ thuật, du lịch… Vì vậy, khảo sát sự hiện diện của các giá trị văn chương trong đời sống văn hóa địa phương không chỉ có ý nghĩa về mặt học thuật mà còn mang giá trị thực tiễn rõ rệt.
Bàn Thành tứ hữu với Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Yến Lan và Quách Tấn là nhóm bút văn chương có sức lan tỏa, tầm ảnh hưởng trên phạm vi quốc gia. Từ nhóm bạn yêu văn thơ, họ tập hợp lại trở thành những cái tên tạo nên những bước ngoặt lớn cho phong trào Thơ mới. Mỗi người một phong cách nhưng họ đã mang đến sức sống mạnh mẽ cho thơ ca hiện đại. Việc nghiên cứu, hệ thống hóa dấu ấn văn hóa của các thi sĩ Bàn Thành tứ hữu giúp làm rõ tiềm năng khai thác các giá trị văn học trong việc xây dựng không gian văn hóa, hình thành các tuyến tham quan hoặc tổ chức các hoạt động văn hóa nghệ thuật gắn với di sản văn chương.
Theo quan điểm của nhiều nhà nghiên cứu văn hóa thì việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống chính là một trong những nền tảng quan trọng để xây dựng một xã hội phát triển bền vững. Sự lan tỏa, ảnh hưởng của nhóm bút Bàn Thành tứ hữu có khả năng tạo nên sức thu hút đối với hoạt động du lịch của địa phương. Bằng việc liên kết các điểm đến có sự hiện diện các giá trị tinh thần của nhóm trong không gian văn hóa đặc thù có thể đưa vào khai thác hoạt động du lịch.
2.
Các tác giả Bàn Thành tứ hữu tạo nên giá trị tương đối sâu rộng, ở cả phương diện văn hóa vật thể lẫn văn hóa phi vật thể. Kể từ khi nhóm bút hình thành (1936) đến khi tan rã sau cái chết của Hàn Mặc Tử (1940) được hơn 4 năm. Sau đó các thành viên vẫn tiếp tục sáng tác đến khi nhà thơ Yến Lan – thành viên cuối cùng của nhóm qua đời (năm 1998), tính ra sự hiện diện của họ gần trọn vẹn thế kỷ XX và sức ảnh hưởng có lẽ không thể dừng ở mốc thời gian nào. Mỗi người một phong cách, nhiều bài thơ của họ trở thành cột mốc cho thế hệ sau phấn đấu, học hỏi. Hàn Mặc Tử mang trong mình một thế giới vừa tôn giáo vừa siêu thực, nơi đau đớn thân xác hòa trộn với khát vọng cứu rỗi. Chế Lan Viên lại kiến tạo một không gian đổ nát đầy ám ảnh (trong Điêu tàn). Yến Lan lặng lẽ hơn, nghiêng về chiều sâu nội tâm và cảm thức tĩnh tại. Quách Tấn, đứng ở ranh giới giữa cổ điển và hiện đại, giữ lại trong thơ một dư âm của truyền thống nhưng không tách rời khỏi nỗi buồn thời đại. Sự đa dạng trong phong cách của Bàn Thành tứ hữu tạo nên bản hợp âm giàu thanh điệu.
Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên sinh ra từ nơi khác nhưng họ gặp gỡ nhau trong không gian văn hóa Bình Định những năm 1930, cùng tạo nên một hiện tượng đặc sắc của phong trào Thơ mới. Hàn Mặc Tử đến Quy Nhơn năm 1926 và mất ở Quy Hòa năm 1940. Hành trình cuộc đời của ông chỉ có 28 năm nhưng đã có 14 năm ông gắn bó với mảnh đất này. Quách Tấn sinh tại huyện Tây Sơn, Bình Định (cũ), sau năm 1945, ông làm việc ở nhiều nơi nhưng tâm hồn không xa rời mảnh đất quê hương. Chế Lan Viên đến sống tại An Nhơn vào năm 1927 và ghi dấu cuộc đời gắn liền với hoạt động của các nhóm bút văn chương ở Quy Nhơn như Thái Dương văn đoàn, Nhóm thơ Bình Định và Bàn Thành tứ hữu. Trong hành trình sáng tạo của Chế Lan Viên, Bình Định là vùng đất gieo mầm cho trí tưởng tượng nghệ thuật đặc biệt, nhất là cảm hứng về những phế tích cổ ở thành Đồ Bàn. Những ký ức đặc biệt của nhóm Bàn Thành tứ hữu đã làm phong phú cho vùng đất họ từng sống. Từ đây, những vần thơ tài hoa đã góp phần đổi mới thi ca dân tộc đầu thế kỷ XX và Bàn Thành tứ hữu trở thành biểu tượng văn hóa của Quy Nhơn trong phong trào Thơ mới.
Nhìn từ phương diện văn hóa vật thể, các di tích tưởng niệm, địa điểm ghi nhận sự hiện diện của Bàn Thành tứ hữu thời trước đây có khả năng tái hiện giá trị văn chương cũng như ghi nhận ký ức tập thể về các thi sĩ này. Các thi sĩ nhóm Bàn Thành tứ hữu cùng nhau sinh sống và hoạt động văn chương ở nhiều địa điểm tại Quy Nhơn như: Trường Quốc Học (là nơi học tập, giao lưu văn chương của các thành viên trong nhóm từ khi Thái Dương văn đoàn thành lập ở ngôi trường này với các danh sĩ như Nguyễn Minh Vỹ, Hoàng Diệp, Nguyễn Viết Lãm, Phú Sơn…); bãi biển Quy Nhơn (nơi sinh hoạt văn chương cũng là nơi ươm mầm cho tâm hồn thơ ca bay bổng); thành Đồ Bàn (nơi Chế Lan Viên thường đưa bạn văn đến chơi khi ông còn sinh sống với người thân); Chùa Ông (nơi Yến Lan từng gặp gỡ Hàn Mặc Tử, Quách Tấn và Chế Lan Viên trong những năm đầu tuổi trẻ).
Những địa điểm, di tích gắn bó với Hàn Mặc Tử như khu mộ Hàn Mặc Tử ở Ghềnh Ráng Tiên Sa, Đồi Thi Nhân, nhà thương Quy Hòa, khu mộ Hàn Mặc Tử ở Quy Hòa… nơi gợi nhắc nhiều ký ức về thi sĩ tài danh Hàn Mặc Tử có sức thu hút mạnh mẽ đối với hoạt động du lịch địa phương.
Quê nhà của Yến Lan hiện còn lưu giữ khá nhiều dấu tích và không gian tưởng niệm gắn với cuộc đời, thơ ca của ông tại An Nhơn. Đó là Nhà lưu niệm Yến Lan nay thuộc phường An Nhơn Đông được gia đình xây dựng hoàn thành năm 2022, hiện lưu giữ nhiều bút tích, ảnh tư liệu và kỷ vật của nhà thơ, tượng chân dung thi sĩ được khánh thành năm 2023. Không gian bến Trường Thi nơi Yến Lan xúc cảm thành thơ với tác phẩm trứ danh Bến My Lăng.
Với những bậc tài danh như các thành viên nhóm Bàn Thành tứ hữu họ đều đã về miền mây trắng nhưng những ký ức họ để lại chưa bao giờ phôi phai trên đất và trong lòng người địa phương. Những đường xá mang tên của họ vẫn luôn gợi nhắc cho người đời sau tưởng nhớ về đóng góp của họ đối với thi ca tỉnh nhà.
3.
Nhìn nhận những di tích, địa điểm và giá trị tinh thần của nhóm Bàn Thành tứ hữu để có thể định hình, cần phải thiết kế không gian văn hóa du lịch của các địa điểm ấy nhằm phục vụ phát triển du lịch ở địa phương như thế nào cho hiệu quả. Từ những di tích, địa điểm và giá trị tinh thần gắn với Bàn Thành tứ hữu có thể thấy Gia Lai hiện vẫn còn nhiều tiềm năng trong việc phát triển du lịch văn hóa gắn với văn chương. Việc khai thác các giá trị này không nên chỉ dừng lại ở việc giới thiệu tác giả hay tác phẩm như một hình thức minh họa đơn thuần. Điều quan trọng hơn là làm sao để người tham quan cảm nhận được vẻ đẹp tinh thần của văn chương trong chính không gian đời sống.
Trường hợp Hàn Mặc Tử là ví dụ tiêu biểu. Khu mộ của ông tại Ghềnh Ráng hiện nay đã trở thành một điểm đến quen thuộc trên bản đồ du lịch văn hóa của tỉnh. Nhiều người tìm đến nơi đây không chỉ để tưởng niệm nhà thơ mà còn muốn được đứng trong không gian từng gắn với cuộc đời ông. Khi đứng ở Ghềnh Ráng hay Quy Hòa và đọc lại thơ Hàn Mặc Tử, người đọc dễ cảm nhận rõ hơn nỗi cô đơn, khát vọng sống và vẻ đẹp đau thương trong thơ ông. Vì vậy, việc khai thác du lịch tại các địa điểm này không nên chỉ dừng ở hoạt động tham quan. Có thể tổ chức những đêm đọc thơ, trình diễn nghệ thuật hoặc tái hiện không gian sáng tác để giúp người tham quan có trải nghiệm gần gũi hơn với thế giới thơ Hàn Mặc Tử.
4.
Từ bốn trường hợp trên có thể thấy rằng việc khai thác giá trị văn chương của Bàn Thành tứ hữu cần được thực hiện bằng sự tôn trọng đối với chiều sâu nghệ thuật của văn học. Nếu chỉ gắn thơ ca với địa danh một cách hình thức thì di sản văn chương rất dễ trở nên khô cứng. Ngược lại, nếu biết tổ chức những không gian trải nghiệm phù hợp, văn học sẽ trở thành một nguồn giá trị văn hóa giàu sức sống, góp phần làm phong phú thêm đời sống tinh thần của cộng đồng. Có thể nói, việc đưa giá trị văn chương vào hoạt động du lịch không đơn thuần là khai thác di sản theo hướng thương mại mà quan trọng hơn là đưa văn chương đến gần hơn với đời sống hôm nay. Khi đó, thơ ca của Bàn Thành tứ hữu sẽ không chỉ nằm trên trang sách mà còn hiện diện trong đời sống văn hóa và ký ức cộng đồng.
TRẦN THỊ TÚ NHI
