(VNGL – Truyện ngắn). Chiều muộn. Tiếng cười nói rộn rã ngoài phòng khách vọng vào tận phòng ngủ. Lại một tốp học trò cũ đến thăm thầy. Giao đứng bên cửa sổ, nhìn những gương mặt trẻ măng, lấp lánh ánh mắt ngưỡng mộ dành cho chồng cô – thầy giáo Ngạn. Suốt mười lăm năm qua, hình ảnh ấy không hề thay đổi. Vẫn chiếc sơ mi trắng ủi phẳng phiu không một nếp gấp, vẫn nụ cười hiền từ mực thước, và vẫn những lời răn dạy đạo lý vừa vặn như được lập trình sẵn.
Giao thở dài. Cô xách chiếc túi máy ảnh, lặng lẽ dắt xe ra cửa sau. Mỗi lần học trò của chồng đến chơi, cô lại chọn cách rời nhà đi như thế.
Ngày xưa, chính cái vẻ mẫu mực, chỉn chu ấy của Ngạn đã làm cô say đắm. Khi ấy, Giao là một phóng viên trẻ vừa vào nghề, tâm hồn bão dông và đầy xáo trộn. Ngạn xuất hiện như một bến đỗ bình yên, một hệ tọa độ chuẩn xác tuyệt đối giữa cuộc đời nghiêng ngả. Cô từng nghĩ, lấy một người đàn ông mười giờ đêm đi ngủ, sáu giờ sáng tập thể dục, áo quần luôn xếp theo màu sắc, cuộc đời không một tì vết như anh sẽ là sự bảo hiểm vững chắc nhất cho hạnh phúc.
Nhưng Giao quên mất mình là một nhà báo.
Nghề báo ném cô vào những chuyến đi dài ngày. Hôm nay cô ở đỉnh sương mờ Tây Bắc, tuần sau đã ở vùng rốn lũ miền Trung. Cô chứng kiến sự sinh sôi, những số phận ngột ngạt, những lật lọng và cả những vẻ đẹp xù xì của vỉa hè đời sống. Bản năng của Giao là lao về phía trước, là tự vấn, là lật mở và không ngừng thay đổi để thích nghi. Trong khi đó, Ngạn vẫn đứng yên ở bục giảng. Anh không chỉ mang sự mực thước vào bài học, mà biến nó thành một bức tường kiên cố bao bọc gia đình. Sự mẫu mực ngày nào, qua năm tháng, trong mắt Giao đã biến thành sự bảo thủ, giáo điều.
Vực thẳm giữa họ càng sâu hơn khi hai đứa con, một trai một gái, bước vào tuổi trưởng thành. Những bữa cơm gia đình không còn là nơi chia sẻ, mà trở thành sàn đấu của hai triết lý sống đối lập.
“Em muốn đăng ký cho cu Đức một khóa học lập trình AI và trại hè quốc tế ở Singapore”, Giao vừa gắp thức ăn vừa nói. “Thế giới thay đổi từng ngày, con cần tiếp cận công nghệ và tư duy hiện đại, cần phải biết bay nhảy để thích nghi”.
Ngạn đặt đôi đũa xuống bát một cách ngay ngắn, chậm rãi vuốt lại nếp áo: “Không cần thiết. Con mới lớp mười, điều quan trọng nhất lúc này là học chắc kiến thức nền tảng trong sách giáo khoa. Muốn bay cao thì rễ phải sâu. Vốn văn hóa, văn học và những giá trị vững bền của dân tộc mới là cái gốc để làm người, chứ không phải mấy thứ xu hướng thời thượng, mì ăn liền ấy”.
“Anh đang biến các con thành những cỗ máy học thuộc lòng của thế kỷ trước!”, Giao bắt đầu mất kiên nhẫn. “Anh bó buộc chúng trong bốn bức tường với những bài giảng mực thước. Cuộc sống ngoài kia là thực tế khốc liệt, không phải một bài giảng đạo đức!”.
“Nền nếp và chuẩn mực chưa bao giờ lỗi thời”, Ngạn vẫn giữ tông giọng bình thản đến đáng sợ. “Anh dạy con thành người tử tế, biết kính trên nhường dưới. Em đi nhiều quá nên cái gì cũng muốn phá cách, nhưng gia đình thì không thể vận hành như một bài báo giật gân”.
Điều trắc trở và đau lòng nhất đối với Giao là hai đứa con lại hoàn toàn đứng về phía bố. Thằng lớn đi đứng, nói năng chững chạc, từ chối mọi chuyến dã ngoại ngoại khóa của mẹ để ở nhà ôm cuốn từ điển tiếng Việt và sách nghị luận xã hội. Con gái út lúc nào cũng tự hào khoe với bạn bè về người bố là giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh.
Mỗi lần Giao muốn thay đổi một thói quen, như việc khuyến khích con tự do bày tỏ quan điểm phản biện trái chiều, hai đứa trẻ lại nhìn nhau rồi bảo: “Bố dạy là phải biết khiêm tốn, không được cãi lời người lớn. Mẹ nói thế là không đúng chuẩn mực đâu”.
Giao thấy mình trở thành kẻ ngoại lai, một “tội đồ” hiện đại hóa thất bại ngay trong chính ngôi nhà của mình. Cô không thể ghét Ngạn, vì anh là người chồng chung thủy, người cha trách nhiệm. Nhưng chính cái đúng đắn đến tuyệt đối, cái pháo đài văn hóa cổ hủ của anh đang bóp nghẹt cả cô lẫn tương lai của các con dưới danh nghĩa “vững bền”.
Bầu không khí ngột ngạt ấy kéo dài cho đến cuối năm lớp mười một của Đức. Mọi chuyện bắt đầu từ một đêm Giao vào phòng tìm tài liệu, cô vô tình bắt gặp con trai đang lén lút tắt vội màn hình máy tính. Ánh mắt cậu bé đầy vẻ lo sợ. Khi Giao gặng hỏi, Đức bật khóc. Cậu chìa ra một tệp tài liệu tiếng Anh giấu dưới ngăn bàn: đơn đăng ký học bổng toàn phần ngành Khoa học dữ liệu của một trường đại học hàng đầu tại Mỹ.
“Mẹ ơi, con muốn đi du học”. Đức nói, giọng run rẩy nhưng ánh mắt kiên định. “Con muốn nhìn thấy thế giới ngoài kia đang vận hành ra sao”.
Nhìn con trai, Giao như thấy lại chính mình năm hai mươi tuổi. Bản năng người mẹ và ngọn lửa của một nhà báo trỗi dậy. Cô không muốn con mình mãi là một phiên bản rập khuôn trong chiếc lồng kính của bố. Suốt một năm sau đó, Giao trở thành “đồng phạm” của con. Cô âm thầm trích tiền nhuận bút hỗ trợ con đóng lệ phí thi chứng chỉ quốc tế, thức đêm cùng con sửa từng bài luận, và dùng tư duy sắc bén của một nhà báo để giúp con mài giũa những góc nhìn phản biện xã hội. Mọi việc diễn ra hoàn toàn trong bóng tối, lén lút sau lưng Ngạn.
Ngày bức thư chúc mừng nhập học kèm học bổng toàn phần gửi về, chiếc mặt nạ bình yên trong ngôi nhà chính thức vỡ vụn. Cầm thư mời của trường đại học ở Mỹ, gương mặt Ngạn tái mét. Đôi bàn tay vốn chỉn chu, chưa từng run rẩy trước bất kỳ học trò nào, giờ đây bỗng run bần bật. Sự im lặng bao trùm phòng khách, đáng sợ hơn cả một trận cuồng phong.
“Hai mẹ con lừa dối tôi?”, Ngạn hỏi, giọng khàn đặc. “Một chuyến đi năm năm? Sang một đất nước thực dụng để học những thứ thuật toán vô hồn? Em muốn hủy hoại cái gốc mà tôi đã dày công xây dựng cho nó sao?”.
Giao đứng chắn trước mặt con, thẳng thắn đối diện với chồng. “Con cần được bay! Thế giới của anh rất đẹp, nhưng nó đã quá cũ kỹ để ôm trọn tương lai của một đứa trẻ thế kỷ này!”.
Đêm đó, và cả nhiều đêm sau nữa, ngôi nhà mực thước chìm vào những khoảng lặng trằn trọc. Giao nằm quay lưng lại, còn Ngạn thì thức trắng. Tiếng thở dài của anh buốt nhói trong đêm. Anh không hiểu mình đã sai ở đâu. Anh đã sống một cuộc đời không tì vết, dạy con bằng tất cả sự thánh thiện của nghề giáo, vậy mà đứa con trai anh tự hào nhất lại chọn cách bí mật “vượt thoát”, vượt khỏi vòng tay anh. Sự tổn thương hòa lẫn với cảm giác bất lực của một người cha bị tước mất quyền định hướng cho con.
Nhưng rồi, ngày lên đường vẫn đến. Đức bay sang bên kia bán cầu. Hai năm đầu, Ngạn gần như từ chối nhắc về con trai trong các bữa cơm. Anh vùi đầu vào bài giảng, càng nghiêm khắc hơn với cô con gái út. Cho đến một mùa hè, dưới sự thuyết phục và sắp xếp kiên trì của Giao, Ngạn mới chịu khép lại cuốn sổ giáo án, lần đầu tiên cầm hộ chiếu bước lên máy bay sang Mỹ thăm con.
Thành phố Boston đón Ngạn bằng những tòa nhà chọc trời và nhịp sống hối hả đến chóng mặt. Nhưng khi bước vào căn phòng ký túc xá của Đức, Ngạn hoàn toàn sững sờ. Giữa căn phòng đầy máy móc hiện đại và những mô hình công nghệ, Đức treo trang trọng một bức thư pháp chữ “Nhẫn” mà Ngạn đã viết tặng con năm mười tuổi. Trên bàn học của cậu, bên cạnh chồng sách tiếng Anh dày cộp là cuốn Truyện Kiều và tuyển tập thơ Nguyễn Trãi cũ kỹ.
Chiều hôm đó, Đức dẫn bố mẹ đến tham dự một buổi thuyết trình của nhóm nghiên cứu. Đứng trên bục cao, Đức tự tin nói bằng thứ tiếng Anh lưu loát, phản biện sắc sảo với các giáo sư nước ngoài. Nhưng khi kết thúc bài nói về đạo đức của trí tuệ nhân tạo, Đức đã trích dẫn một câu triết lý phương Đông về lòng nhân nghĩa mà Ngạn vẫn hay giảng trên lớp. Dưới khán đài, các học giả quốc tế đồng loạt đứng dậy vỗ tay.
Ngạn ngồi ở góc phòng, nước mắt bỗng chốc rơi lã chã. Anh nhận ra, đứa con trai của anh không hề mất gốc. Nó đem cái gốc ấy ra biển lớn, và chính cái gốc văn hóa vững chãi ấy đang giúp nó tỏa sáng một cách khác biệt.
Buổi tối cuối cùng trước khi bố mẹ bay về Việt Nam, ba người ngồi trong một quán ăn nhỏ cạnh bờ sông. Đức rót trà cho bố, rồi nhẹ nhàng cầm lấy tay cả hai người.
“Con muốn cảm ơn bố mẹ”, Đức nói, ánh mắt lấp lánh sự trưởng thành. “Con cảm ơn bố đã cho con cái gốc vững bền của văn hóa và đạo đức. Nếu không có những bài học mực thước, những trang sách thấm đẫm tình người của bố, con đã lạc lối và trở thành một cỗ máy vô hồn giữa xứ người. Và con cảm ơn mẹ. Cảm ơn sự mạnh mẽ, quyết tâm tiếp sức và tư duy đổi mới của mẹ. Nếu không có sự dũng cảm của mẹ ngày đó, con đã không bao giờ có cơ hội được nhìn thấy bầu trời rộng lớn này”.
Chuyến bay đêm đưa hai vợ chồng trở về Việt Nam băng qua những múi giờ đảo lộn. Khi bình minh lên, chiếc máy bay lướt đi trên một biển mây bồng bềnh, nhuộm hồng bởi những vạt nắng sớm đầu tiên rực rỡ. Qua ô cửa sổ nhỏ, cảnh tượng thiên nhiên kỳ vĩ và tươi đẹp mở ra bao la, khiến lòng người cũng tự khắc rộng mở.
Ngạn nhìn ra ngoài trời mây, rồi quay sang nhìn vợ. Sau nhiều năm, đây là lần đầu tiên anh chủ động nắm lấy bàn tay có vài vết chai vì cầm máy ảnh của Giao.
“Anh đã nghĩ mình luôn đúng”, Ngạn khẽ nói, giọng anh ấm áp và nhẹ nhàng, không còn tông giọng của một thầy giáo trên bục giảng. “Anh cứ sợ sự đổi mới của em sẽ làm hư con. Nhưng nhìn Đức hôm nay, anh mới hiểu… nếu không có sự sắc sảo, dũng cảm mở đường của em, con đã không thể đi xa đến thế”.
Giao tựa đầu vào vai chồng, cảm nhận hơi ấm quen thuộc nhưng với một tâm thế hoàn toàn mới. Sự ngột ngạt, bức bối tích tụ mười mấy năm qua bỗng chốc tan biến theo những làn mây ngoài cửa sổ.
“Em cũng vậy”, Giao mỉm cười, ánh mắt lấp lánh niềm vui. “Nhìn con đứng giữa những người giỏi nhất mà vẫn giữ được sự khiêm nhường, tử tế, em mới thấy biết ơn sự mực thước của anh. Chính cái gốc văn hóa vững bền anh dạy đã giữ cho cánh diều của con không bị đứt dây khi gặp gió lớn”.
Bầu không khí trên chuyến bay ngập tràn sự vui vẻ và thấu hiểu. Họ say sưa trò chuyện về những dự định sắp tới cho cô con gái út ở nhà. Cả hai đều hiểu rằng, cuộc sống của con – và cả của chính họ – không cần phải là một đường thẳng tắp hay một khuôn mẫu định sẵn. Nó là sự bổ sung hoàn hảo giữa hai thế giới: một cái gốc vững chãi để neo giữ tâm hồn, và một đôi cánh mạnh mẽ để tự do bay lượn giữa cuộc đời không ngừng đổi mới.
Khi máy bay hạ cánh xuống đường băng, Giao không còn cảm giác muốn trốn chạy nữa. Cô biết, ngôi nhà của họ từ nay sẽ không còn là một chiếc lồng kính ngột ngạt, mà đã trở thành một tổ ấm thực sự tròn đầy.
THUẬN ÁNH