(VNGL – Bút ký). Không gian ở phía cuối một dòng sông thường bình yên, thơ mộng. Đến đây, tâm hồn con người ta dễ trở nên thư thái, rộng mở để đón nhận năng lượng tích cực, giúp không ngừng tái tạo giá trị cho cuộc sống. Tôi đến cuối dòng Lại Giang trong dịp nghỉ lễ dài ngày. Loanh quanh cửa biển An Dũ, ngắm nhìn trời nước bao la, tôi kịp nhận ra nhiều điều thú vị.
Mưu sinh nơi cửa biển vô cùng sôi động đã giúp cho bao gia đình thoát nghèo vươn lên…
Cửa ngang – cửa dọc
Lại Giang là dòng sông lớn trong bốn con sông đổ ra cửa biển của tỉnh nhà. Sông hợp lưu hai dòng: An Lão và Kim Sơn tại Phú Văn thuộc xã Vạn Đức, mang tên Lại Giang rồi xuôi ra biển lớn tại cửa An Dũ. Dòng An Lão dẫn thủy các sông: Nước Trắng, Nước Trong, Nước Săng và Nước Trop từ những dãy núi phía Tây Bắc tỉnh xuôi về. Dòng Kim Sơn dẫn sông Nước Lăng, Nước Lương và nhiều suối mẹ từ núi rừng xuôi xuống. Mùa khô, hai nhánh sông này phủ dày một lớp cát, đáp ứng đủ nhu cầu xây dựng nhà ở công trình dân sinh cho người dân phía Bắc tỉnh. Trên sông có nhiều bến lội, bờ xe nước đầy ắp tiếng cười mát rượi tre pheo, khiến người đi xa phải khắc khoải nhớ thương. Mùa mưa, hai nhánh sông trải đều một lượng phù sa lên hàng nghìn hecta vườn tược, ruộng đồng của nhiều xã miền núi, trung du nó đi qua, góp phần làm nên những mùa vàng ngô lúa và những vùng cây trái “Tây Nguyên” sum sê, trĩu quả. Những năm mưa to lũ lớn, sông còn cuốn theo nhiều cây khô, gỗ quý tấp vào vườn, rẫy người dân hoặc trôi ra tận cửa biển…
Tên An Dũ có tự bao giờ, không ai nhớ rõ. Không phải tên được lấy từ tên mấy ngôi làng bên cạnh, cũng chẳng phải tên biển Hoài Hương. Chỉ biết trong tiếng Hán Việt “An” mang nghĩa: bình an, yên ổn. “Dũ” trong ngôn ngữ Hán Nôm có nhiều từ nhưng từ thường đi kèm với “an” biểu lộ nghĩa: cửa sổ khoét giữa vách hoặc tường, xung quanh có khuôn, trong có chấn song đóng chéo thành hình mũi trám. Như vậy, An Dũ được hiểu là một cửa biển an lành mở ra giữa bãi cát bồi song song với dòng chảy cuối sông. Điều này thật ý nghĩa.
Trò chuyện với lão ngư Trần Văn Đọng, 65 tuổi, ở khu phố Thạnh Xuân, phường Hoài Nhơn Đông – người có hơn bốn mươi năm mưu sinh bằng nghề cất rớ bên cửa biển, tôi được biết cửa biển An Dũ từng có thời gian nằm ngang, nghĩa là cuối dòng chảy của Lại Giang từng có vật cản kiên cố nên nước sông buộc phải xé cồn cát bên cạnh mở ra hướng biển tạo thành cửa ngang. Lão Đọng khẳng định: “Ông nội và cha tui cả đời làm rớ, đến tui là đời thứ ba. Trong nhiều chuyện kể của các ông với con cháu đều cho thấy trước đây cửa biển An Dũ nằm ngang. Tui lớn lên cũng thấy cửa biển nằm ngang tại điểm này! Vừa nói ông vừa chỉ tay xuống nền cát dưới chòi rớ đóng trên bãi Bồi, đối diện với cửa lăng vạn Thạnh Xuân Bắc – nơi tôi và ông đang ngồi trò chuyện. Nhưng đến đầu thập niên chín mươi của thế kỷ trước, qua một trận cuồng lũ, cửa biển chuyển sang nằm dọc rồi dịch dần ra xa theo năm tháng. Đến nay cửa biển An Dũ đã lọt trong thủy phận Lâm Trúc thuộc phường Hoài Nhơn”… Theo hướng ông chỉ, tôi rảo bộ đến cuối bãi Bồi thì gặp cửa biển. “Thì ra cửa biển An Dũ hôm nay chính là cửa sông Lại!”- tôi nhủ thầm. Đứng một lúc, thấy một lão ngư cặm cụi gỡ lưới bên kia sông, tôi hỏi lớn về độ rộng, sâu của cửa. Lão nói vọng qua: “Cửa này rộng tầm vài chục “mết”. Mùa này, nước chỉ sâu chừng hai đến ba “mết” thôi!”. Ngẫm nghĩ một hồi, tôi gật đầu tự mãn: Cửa ngang hay dọc đều có tính ưu việt. Trước mắt, sự dịch chuyển này đã tạo ra một âu xuồng rộng lớn với chiều rộng trung bình 300 mét, chiều dài gần 5km, chạy từ cửa biển đến đập ngăn mặn. Âu xuồng đã cho kế sinh nhai đến nhiều đời của hàng nghìn hộ dân xung quanh, tạo cảnh quan xanh mát làm nên nét duyên làng – phố bên biển… và còn nhiều tiềm năng khác nữa.
Diệu kỳ cảnh và sắc
Theo xuồng lão Đọng, tôi ra bãi Bồi sớm. Bãi Bồi là bãi cát dài tầm 3km do sông Lại bồi ra và sóng biển vun vào, trông xa như chiếc võng sợi, một đầu mắc vào làng Kim Giao (Hoài Nhơn Đông), đầu kia mắc vào cửa biển An Dũ. Ngồi trên chiếc võng, thả hồn đung đưa theo nhịp sóng biển đợi mặt trời lên, quả thật là điều thú vị. Thích hơn nữa là được ngắm nhìn màu trời đằng Đông chuyển dần từ sẫm sang ưng ửng rồi hồng hồng, kèm theo cảm giác vừa ngỡ ngàng vừa mãn nhãn. Và từ trung tâm của vùng sáng hồng đó, một hòn ngọc đỏ hỏn to như một quả cầu lửa đội nước chầm chậm nhô lên… Cảm giác vỡ òa cùng với lời thì thầm trong tôi: “Thật kỳ diệu!”.
Ánh ngày bắt đầu loang rộng, làm rõ hẳn mọi vật. Trên bãi Bồi lúc này, nhiều trảng dây muống biển tranh thủ vươn mình, hớp ánh bình minh. Xa xa, phía đầu võng Kim Giao, vài nhóm người cặm cụi gỡ lều trại sau một đêm tắm trăng thỏa thuê trên bãi biển. Phía âu xuồng, người mưu sinh cũng hiện ra, rõ dần. Người lom khom, hì hục; người cặm cụi, căng cơ; người liêu xiêu, là đà… bên những chòi tre, thuyền thúng, thuyền nan, thau nhựa… bồng bềnh, thật sinh động. Số người đánh bắt các kiểu lên đến hàng trăm!
Trưa, vùng trời cửa biển lộng gió. Mấy cây dương trên bãi Bồi đứng trầm ngâm như thể đợi những con sáo ăn xa trở về, mặc cho gió biển xô lệch tóc, râu. Khẽ khàng nhưng không kém phần sinh động là những chú dông biển rong chơi hay hẹn hò với bạn tình trong những trảng dây muống. Chúng lạo xạo, rọt roẹt, rón rén như giữ bí mật, khiến tôi liên tưởng đến những chú nai vàng ngơ ngác trong chốn rừng già. Mặt nước trong âu xuồng gợn sóng lăn tăn. Gió mơn man mấy mươi chiếc chòi rớ, bên trong có mấy mươi con người đang khấp khởi chờ cất vó. Người mưu sinh trong âu xuồng lúc này thưa hẳn. Quanh quẩn chỉ còn mấy mươi người nhủi ốc, gỡ lưới và âm thanh của tiếng máy dầu kéo rớ, tiếng “chẹc – chéc” của đàn chim nhạn bay ngang.
Chiều trên cửa biển An Dũ tuyệt đẹp! Nhất là lúc hoàng hôn buông xuống. Lúc này, mặt trời phía núi Kim Sơn đã xuống thấp, đỏ ối, nhuộm vàng cả lưng trời tây. Mặt trời rớt xuống âu xuồng, mang theo nhiều bóng hình quê hương thơ mộng. Trong vùng nước vàng óng sóng sánh ấy có bóng cây cầu Lại Giang trên đường DT 639 nối đôi bờ sông Lại hiện ra nghiêng nghiêng, trắng phau. Dáng mấy ngôi làng, con phố quanh âu cũng dần lộ ra trong làn nước: sừng sững, xiêu xiêu, ngồ ngộ… Mấy hàng dừa dọc âu xuồng phía Ca Công, Thạnh Xuân và Phú An hớn hở đón gió về chải tóc đợi trăng. Mấy chòi rớ quanh cửa biển chốc chốc lại nổ máy cất rớ. Hàng trăm cánh hải âu bỗng nhiên xuất hiện. Chúng sà vào những chiếc rớ vừa cất, đớp lấy cá nhỏ rồi biến mất trước khi chủ rớ chèo xuồng đến. Đứng dưới thúng nhìn lên, rớ chỉ còn lại cá lớn và mặt trời. Mặt trời đựng trong rớ nhấp nháy như trăm nghìn ánh sao… Vài chiếc xuồng máy đưa khách ra bãi Bồi cắm trại ngắm trăng. Xa xa, phía thủy phận Kim Giao, mấy ngư phủ vội vã cuốn lưới, lờ, chèo xuồng trở về. Và nơi cửa biển, trăng mười sáu đã treo…
Món quà bất tận
Cửa biển An Dũ không rộng nhưng lòng âu xuồng cuối sông Lại lớn. Cửa dẫn nước mặn vào âu hòa với nước ngọt tràn từ đập ngăn mặn xuống tạo thành một vùng nước lợ rộng thênh với nhiều sản vật ngon lành, như: ốc gạo, phễnh, tôm đất, cá đối cầu, mồi, móm, ong, hanh, dìa, đuối, vược… và rất nhiều xép, trùn nước làm thức ăn cho tôm hùm.
Theo xuồng lão Đọng, tôi đi loanh quanh trong âu, gặp và trò chuyện với nhiều người đang đánh bắt. Bà Trần Thị Sơn, 76 tuổi ở khu phố Thạnh Xuân Bắc (Hoài Nhơn Đông) đang rà nhủi dưới nước, thấy tôi, nhoẻn miệng cười. Tôi hỏi: “Bắt con gì dưới đó? Được nhiều không?”. Bà đáp: “Ốc gạo!”. Rồi bà nghiêng thau đựng về phía tôi: “Sáng giờ được nhiêu đây, chắc mười lon!”. Qua cách bà nói chuyện, tôi thấy niềm vui đong đầy. Tôi lại hỏi: “Số ốc này bán được nhiêu tiền?”. Bà đáp: “Hai trăm ngàn. Hai mươi ngàn một lon”. Một buổi mà thu nhập được vậy là quá ổn. Tôi chào bà, đi tiếp. Bà Sơn cả đời làm nghề bắt ốc gạo nuôi con khôn lớn, trưởng thành và giúp con yên bề gia thất…
Ra giữa âu xuồng, thấy một anh thanh niên đang gom lờ. Lờ trong âu hầu hết là lờ lưới dày bọc khung sắt vuông. Khi thả, lờ sẽ bung dài ra; khi không, lờ được xếp lại rất gọn. Ngư cụ này bắt được cả cá, tôm, cua, ốc. Anh tên Lê Quy, có thâm niên trong nghề. Anh bảo: “Tôm, cá trong âu này nhiều lắm! Ngày nào cũng bắt, đêm nào cũng bắt nhưng khi nào cũng nhiều. Thả lờ như tôi, siêng thăm thì ngày đêm cũng kiếm được ba, bốn trăm ngàn”… Đáp lại chiếc rớ đang cất gần cửa biển khi đàn hải âu còn đang tranh mồi, tôi thấy có nhiều cá ong, cá móm, cá dìa. Con nào con nấy căng tròn. Chúng nhảy lách chách trong rớ. Cú cất này được chừng 3,5kg cá các loại. Thấy người chủ bơi xuồng ra dồn – trút cá. Tôi lân la trò chuyện và biết được anh tên: Trương Văn Hùng ở khu phố Ca Công Nam (Hoài Nhơn Đông) – Người có 4 rớ trong âu xuồng này. Vừa làm, anh vừa chia sẻ: “Cả âu xuồng có trên 500 người đánh bắt thường xuyên. Mỗi ngày đêm, âu cung cấp cho các chợ xung quanh vài tấn cá, ốc, tôm, cua. Ngoài ra, còn một lượng lớn cá hiếm, như: vược, đuối,… được các nhà hàng thu mua tại chỗ với giá cao. Ước tính một ngày đêm, âu này cho người dân quanh vùng từ 250 – 300 triệu đồng”.
Nhớ lại câu nói của anh Quy: “Ngày nào cũng bắt, đêm nào cũng bắt nhưng khi nào cũng nhiều”, tôi thấy rất đúng. Bởi cửa biển chính là cửa sông, cá từ biển đi vào cuối sông tìm thức ăn là quy luật sinh tồn nên món quà tự nhiên cho người mưu sinh nơi đây là bất tận. Cũng vì lẽ đó mà quanh âu xuồng có nhiều gia đình ba, bốn đời làm rớ, trong đó có gia đình ông Đọng. Âu xuồng cuối sông Lại và cửa biển An Dũ đã nuôi sống nhiều thế hệ người dân quanh vùng và còn cưu mang những người con quê hương đi làm ăn xa thất bại quay về, như anh Hùng, ông Đọng…
Lòng âu xuồng cuối sông Lại gắn với cửa biển An Dũ vẫn còn rộng lắm khi chúng ta chưa thấy hết tiềm năng du lịch ngay trên mặt nước này. Người có tầm sẽ thấy không gian âu xuồng này không kém gì rừng dừa Bảy Mẫu ở Cẩm Thanh, Hội An, Đà Nẵng. Nơi đó thu hút hàng nghìn lượt khách đến vui chơi, giải trí mỗi ngày, để lại doanh thu lớn cho người dân và chính quyền sở tại. Ở đây, ta cũng có mặt nước rộng, lại thêm biển một bên sông một bên và một bãi cát trắng nắng vàng thơ mộng, đặc biệt là tinh thần làm du lịch của người dân xung quanh đã được nhen nhóm. Rằng chẳng phải hiện tại đã có người sắm xuồng máy đưa khách dạo chơi trong âu, qua bãi Bồi cắm trại, cho thuê lều bạt… đó sao?! Đây là những dấu hiệu tích cực để thu hút đầu tư cho không gian tham quan, giải trí cuối sông đầy ấn tượng này…
Lòng âu xuồng cuối sông Lại gắn với cửa biển An Dũ quả thật thênh thang, rộng mở.
BÙI TẤN PHƯỚC
