(VNGL – Ghi chép). Nối biển khơi mặn mòi với ngàn xanh tĩnh lặng, Hoài Nhơn Bắc mang dáng vóc của một miền di sản đang cựa mình. Ở đó, quá khứ không ngủ yên trong phế tích, mà đang hiện hữu sinh động trong nhịp sống, nếp nghề và khát vọng của người dân xứ Hoài hôm nay.
Vị biển hồn quê
Nằm ở phía Bắc tỉnh Gia Lai, Hoài Nhơn Bắc hôm nay được hình thành trên cơ sở hợp nhất các địa phương Hoài Châu Bắc, Hoài Sơn và Tam Quan Bắc. Đầu tháng Mười, trong chuyến đi thực tế do Hội Nhà báo tỉnh Gia Lai tổ chức, chúng tôi trở lại vùng đất này. Hành trình đưa những người làm báo đến với các điểm sản xuất, kinh doanh, những mô hình sinh kế và các tiềm năng du lịch đang hiện hữu trong đời sống địa phương. Qua mỗi điểm dừng chân, phía sau một sản phẩm hay một cơ sở làm ăn lại mở ra một câu chuyện về cách người dân tận dụng lợi thế quê nhà, giữ nghề cũ và tìm hướng đi mới.
Muốn hiểu nhịp đập kinh tế biển Hoài Nhơn Bắc, có lẽ phải bắt đầu từ cảng cá Tam Quan. Biển đã ở đó từ lâu, trong đời sống, nếp nghĩ và cả tính cách của những con người bao đời gắn bó với sóng nước. Với họ, biển là sinh kế, là cơm áo, là những chuyến đi xa và niềm mong ngóng của người ở lại. Từ biển, cá tôm theo tàu vào bến. Từ bến, sản vật lại tỏa đi những nẻo đường, qua các khâu thu mua, sơ chế, chế biến, tạo thành một chuỗi sinh kế nuôi sống biết bao gia đình. Cảng cá Tam Quan là nơi những dòng chảy ấy gặp nhau.
Theo thông tin địa phương, cảng hiện có hơn 2.000 tàu lớn, nhỏ thường xuyên neo đậu, với sản lượng hải sản nhập cảng bình quân hơn 20.000 tấn mỗi năm. Những con số cho thấy quy mô hoạt động của một đầu mối kinh tế biển quan trọng ở phía Bắc tỉnh. Địa phương cũng đang đẩy mạnh quy hoạch mở rộng cảng trên diện tích 95 ha, với tổng vốn đầu tư 2.865 tỷ đồng, hướng đến khả năng đáp ứng khoảng 2.400 tàu neo đậu và thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý, khai thác. Từ nguồn nguyên liệu ấy, nghề làm nước mắm truyền thống ở nơi đây tiếp tục tạo nên dấu ấn riêng. Anh Nguyễn Xuân Huệ, chuyên viên Phòng Văn hóa – Xã hội phường Hoài Nhơn Bắc, giới thiệu với chúng tôi về những cơ sở nước mắm đang giữ nghề, đưa sản vật của biển vào đời sống hôm nay. Chúng tôi ghé thăm cơ sở sản xuất nước mắm Như Hoa, thương hiệu được bà Trần Thị Như Hoa gây dựng từ năm 1999. Ở đây, cá cơm và muối là hai nguyên liệu chính, nhưng để làm nên một mẻ nước mắm ngon, chừng ấy vẫn chưa đủ. Bà Hoa cho biết, cơ sở sử dụng hoàn toàn cá cơm, đặc biệt là cá cơm đỏ dạ, phối trộn với muối theo tỷ lệ 3,5 phần cá, một phần muối rồi ủ trong bể suốt 12 tháng. Với người làm nước mắm, đó là thời gian để nguyên liệu chuyển hóa, để vị mặn trở nên đằm sâu, để từng giọt nước mắm mang lấy hương vị riêng của biển.
Được công nhận OCOP 4 sao, nước mắm Như Hoa đang từng bước đưa sản phẩm truyền thống đến với thị trường rộng hơn. Hiện cơ sở cung cấp ba dòng nước mắm với độ đạm và mức giá khác nhau cho khoảng 20 đại lý trên toàn quốc. Giữa thị trường ngày càng đa dạng, theo bà Hoa, việc duy trì chất lượng ổn định, bảo đảm an toàn thực phẩm, xây dựng thương hiệu và giữ niềm tin của người tiêu dùng là những yêu cầu không thể xem nhẹ. Đặc biệt, sự cạnh tranh từ các sản phẩm không nhãn mác vẫn là một thách thức đối với những cơ sở làm ăn nghiêm túc. Điều khiến câu chuyện nước mắm Như Hoa có thêm chiều sâu là phía sau hoạt động sản xuất còn có một tấm lòng với cộng đồng. Là cựu chiến binh, bà Hoa tích cực tham gia công tác xã hội ở địa phương. Cơ sở của bà tạo việc làm cho hàng chục lao động, phần lớn là phụ nữ nghèo, lớn tuổi, với thu nhập ổn định hơn 5 triệu đồng mỗi tháng.
Rời cơ sở nước mắm Như Hoa, chúng tôi tìm đến cơ sở rượu Ông Ngoại 77 của gia đình anh Đỗ Minh Hoàng. Điều gây ấn tượng trước tiên là hàng chục chiếc chum lớn được bố trí trong khu vực lưu trữ. Những chiếc chum có dung tích khoảng 150 – 250 lít, lặng lẽ nằm trong lòng đất, gợi cảm giác về một thế giới riêng, nơi mọi thứ dường như diễn ra chậm hơn nhịp sống bên ngoài. Rượu được nấu từ gạo, qua công đoạn xử lý theo quy trình của cơ sở trước khi đưa vào chum hạ thổ ít nhất 12 tháng. Sau thời gian ngâm ủ, rượu được chuyển sang các chum chứa trong phòng chế biến, để lắng tự nhiên khoảng một tuần, rồi mới chiết rót vào chai thủy tinh dung tích 500 ml hoặc 700 ml. Cơ sở cho biết không sử dụng can nhựa hay thùng inox ở công đoạn đóng chai cuối cùng.
Nghe anh Hoàng kể về quy trình làm rượu, tôi nghĩ đến một hướng kinh doanh vừa dựa vào kinh nghiệm thủ công, vừa tìm cách hoàn thiện sản phẩm theo yêu cầu của thị trường. Từ nguyên liệu chính là gạo, cơ sở phát triển thêm những dòng rượu ngâm trái cây rừng “đặc sản” của địa phương Hoài Nhơn Bắc như sim, mâm xôi, trâm, đồng thời chế biến siro trái cây tự nhiên và một số sản phẩm kết hợp với yến sào. Mỗi nguyên liệu mở ra một hướng khai thác khác nhau, giúp danh mục sản phẩm thêm phong phú. Trong đó, đáng chú ý là rượu nếp non, được làm từ đồng nếp thu hoạch vào thời điểm nếp đang ngậm sữa, hạt còn non. Phần nếp được ngâm trực tiếp với rượu gạo, sau khoảng sáu tháng, nguyên liệu được vớt ra, phần rượu lỏng tiếp tục được đưa vào quy trình hạ thổ, ngâm ủ. Cách làm ấy cho thấy nỗ lực tìm kiếm hương vị riêng từ những nguyên liệu gần gũi với đời sống nông nghiệp địa phương. Trò chuyện với anh Nguyễn Xuân Huệ và một số cán bộ địa phương đi cùng đoàn, chúng tôi đều đồng quan điểm, rằng, nếu được tổ chức phù hợp, các cơ sở truyền thống, những điểm sản xuất sản phẩm mang dấu ấn địa phương có thể trở thành điểm đến cho những hành trình trải nghiệm.
Ở Hoài Nhơn Bắc, những mô hình chăn nuôi mới cũng đang góp phần làm phong phú thêm bức tranh sinh kế địa phương. Trong đó, nuôi chồn hương thương phẩm và chồn giống đã trở thành hướng đi của một số hộ gia đình, nhất là những người trẻ muốn tìm kiếm cơ hội làm ăn ngay trên quê hương. Theo thông tin địa phương, có hộ đạt thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm từ mô hình này.
Nhìn từ chuyến đi thực tế, từ cảng cá đến cơ sở nước mắm, từ những chum rượu hạ thổ đến mô hình chăn nuôi, có thể nhận ra sự đa dạng trong cách người dân Hoài Nhơn Bắc khai thác nguồn lực tại chỗ. Biển đem lại nguyên liệu, các cơ sở sản xuất nâng giá trị sản vật, những mô hình mới mở thêm hướng sinh kế. Và ở giữa dòng chuyển động ấy, những nghề truyền thống vẫn giữ vai trò như sợi dây nối đời sống hôm nay với kinh nghiệm, tập quán của nhiều thế hệ trước.
Miền xanh di sản
Hoài Nhơn Bắc là nơi được thiên nhiên ban tặng nhiều ưu đãi, và cũng là nơi chứa bao trầm tích văn hóa lịch sử. Ở đó có miền cao nguyên La Vuông lộng gió, những dòng suối len qua triền núi, những dấu tích Trường Lũy trầm mặc, những ngôi chùa nép mình dưới chân non và những làng nghề vẫn giữ nhịp lao động qua bao mùa nắng mưa. Mỗi nơi một vẻ, mỗi nơi lưu giữ một phần ký ức của xứ Hoài.
Trong bức tranh ấy, La Vuông đang được địa phương quan tâm đầu tư, hướng đến trở thành điểm đến hấp dẫn của khu vực. Khác với không gian mặn mòi, rộn ràng nơi cửa biển, La Vuông mang đến một vùng trời xanh mát, khoáng đạt, có những khoảng không gian đủ rộng để con người tạm rời nhịp sống thường nhật, trở về gần hơn với thiên nhiên. Chị Nguyễn Thị Xuân Thùy, Tổ trưởng tổ dân phố Hoài Sơn Bắc, cho biết du khách từ nhiều nơi đến La Vuông thường thích thú trước cảnh sắc vùng cao nguyên này. Những địa danh như Đồng Vuông, Núi Chúa, thung lũng Cầu Lầy, suối Cô Tiên… gợi mở nhiều khả năng khám phá, từ thưởng ngoạn cảnh quan đến trải nghiệm sinh thái, nghỉ ngơi giữa không gian núi rừng.
Tôi hình dung La Vuông vào những ngày trời trong, khi màu xanh trải rộng qua những triền đồi, khi con người có thể thong thả bước đi giữa thiên nhiên mà không bị thúc giục bởi những âm thanh quen thuộc của phố thị. Một vùng cao nguyên như thế không cần phô bày quá nhiều để tạo sức hấp dẫn. Đôi khi, chỉ một khoảng trời thoáng đãng, một dòng suối trong veo hay một lối mòn dẫn vào miền cây lá nơi nhiều huyền thoại Núi Chúa cũng đủ níu chân người muốn tìm chút bình yên. Nhưng thiên nhiên chỉ thực sự trở thành tài sản lâu dài khi được khai thác bằng sự hiểu biết và lòng trân trọng. Đầu tư cho du lịch không hẳn là phải hăm hở mở đường, dựng thêm công trình hay tạo ra những điểm check-in. Điều quan trọng hơn là giữ được cảnh quan vốn có, bảo vệ môi trường sinh thái và tìm ra cách để du khách trải nghiệm vẻ đẹp của vùng đất mà không làm tổn thương chính vẻ đẹp ấy…
Trong chuyến đi của đoàn, chùa Mười Liễu, còn gọi là chùa Tịnh Viên, là nơi để lại trong chúng tôi nhiều cảm xúc. Ngôi chùa nằm dưới chân núi, gần hồ Tuy An, giữa không gian xanh mát, có dòng suối tự nhiên chảy qua và cảnh quan yên tĩnh. Hôm ấy, chúng tôi được sư Thích Quảng Chiếu, trụ trì chùa, đón tiếp và kể chuyện về buổi đầu hình thành ngôi chùa. Người khai sơn là ông Nguyễn Liễu, người con thứ mười trong gia đình nên thường được gọi là ông Mười Liễu. Vốn giỏi chữ Nho, biết làm thuốc Bắc và có nhiều tài năng, ông cùng vợ chọn vùng đất này dựng chòi sinh sống, rồi dần tạo lập nơi tu tập. Hai vợ chồng không có con, nhưng dấu ấn của họ vẫn còn trong câu chuyện khai sơn và những gì được lưu giữ tại ngôi chùa.
Cuối năm 2013, sư Thích Quảng Chiếu về trụ trì, tiếp tục gìn giữ những dấu tích kiến trúc do ông bà Mười Liễu để lại, đồng thời khôi phục cảnh quan và môi trường sinh thái quanh chùa. Khu vực quanh chùa có địa hình nhiều đá, lớp đất mỏng, khiến không phải loài cây nào cũng có thể sinh trưởng tốt khi trưởng thành. Từ thực tế ấy, thầy Thích Quảng Chiếu hướng đến việc trồng và nhân rộng những loài cây bản địa thích nghi với điều kiện tự nhiên, trong đó có cây lim. Quan niệm của thầy là hạn chế sự can thiệp thô bạo vào hệ sinh thái, không chặt phá hay khai thác khu vực nhằm mục đích kinh tế, để cây cối, nguồn nước và cảnh quan được phát triển theo quy luật tự nhiên. Nhà báo Phương Duyên, người cùng đoàn, chia sẻ rằng chùa Mười Liễu là điểm đến chị ấn tượng hơn cả trong chuyến đi bởi cảm giác bình yên, thư thái. Giữa lịch trình khảo sát các mô hình kinh tế và tiềm năng du lịch, khoảng lặng dưới chân núi dường như giúp mỗi người có dịp lắng lại, cảm nhận thấy những “di sản” quý giá của xứ Hoài. Anh Võ Tiến Dũng, Tổ trưởng tổ dân phố Hoài Sơn Nam, cho hay, khu vực này có cảnh quan tự nhiên đặc sắc, với hệ thống suối, thác nước và các vũng nước tự nhiên, là nơi lui tới của nhiều người dân địa phương và khách du lịch xa gần.
Cùng với những điểm đến tự nhiên, các làng nghề truyền thống là nguồn lực văn hóa quan trọng của Hoài Nhơn Bắc. Có thể kể đến làng nghề truyền thống sản xuất bánh tráng, bún số 8 Tăng Long 1, Làng nghề trồng hoa Gia An Nam… Trong đó, làng nghề dệt chiếu cói ở Chương Hòa đã tồn tại qua nhiều thế hệ với hơn 200 năm. Theo số liệu địa phương, hiện Hoài Nhơn Bắc có 155 hộ với hơn 300 lao động tham gia sản xuất chiếu cói. Những sản phẩm như chiếu trắng, chiếu hoa râm, chiếu gấm, chiếu vảy ốc được tiêu thụ ở nhiều địa phương thuộc khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Đặc biệt, chiếu cổ lồi với hoa văn nổi độc đáo từng đạt giải thưởng tại Hội chợ toàn quốc năm 1986. Một sản phẩm tưởng chừng bình dị, gắn với sinh hoạt thường ngày, đã có lúc vượt khỏi phạm vi làng quê để khẳng định dấu ấn của nghề thủ công địa phương. Anh Nguyễn Xuân Huệ chia sẻ niềm vui: “Cách đây vài tháng, chính xác là ngày 10.3.2026, UBND tỉnh đã xếp hạng Đền thờ Ông tổ nghề dệt chiếu cói Chương Hòa là Di tích lịch sử cấp tỉnh”.
Giữ nghề giữa thời buổi sản phẩm công nghiệp ngày càng đa dạng chưa bao giờ là việc dễ dàng. Người thợ phải tính toán năng suất, giá thành, đầu ra, đồng thời tìm cách cải tiến mẫu mã và nâng cao chất lượng để đáp ứng thị hiếu. Nghề truyền thống muốn tiếp tục sống thì cần tạo ra thu nhập đủ để người làm nghề có thể gắn bó với nghề. Bà Lư Thị Hải, 58 tuổi, đã có hơn mười năm làm công việc dệt chiếu ở Chương Hòa. Nhờ máy móc hỗ trợ, mỗi ngày bà có thể dệt khoảng 14 – 15 chiếc chiếu. Với tiền công 15.000 đồng cho mỗi sản phẩm hoàn thành, thu nhập của bà đạt hơn 150.000 đồng/ngày. Số tiền không lớn, nhưng với bà Hải và nhiều lao động khác, nghề còn người dân còn việc làm, còn những đỡ đần cuộc sống, và những kỹ thuật truyền thống còn được thực hành. Tên làng chiếu cói vẫn được nhắc đến qua những tấm chiếu đi xa…
Từ làng chiếu cói Chương Hòa, nhìn sang làng hoa Gia An Nam, rồi nối đến cơ sở nước mắm Như Hoa, hầm rượu, cảng cá Tam Quan và những điểm đến như La Vuông, Suối Đá Vàng, Trường Lũy, chùa Mười Liễu…, có thể hình dung một tuyến du lịch mang nhiều lớp trải nghiệm. Khi chúng tôi chia sẻ điều ấy với anh Phạm Ngọc Hoan, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy phường Hoài Nhơn Bắc, anh cho biết địa phương cũng đang tập trung khai thác các lợi thế tự nhiên, giá trị văn hóa truyền thống và tín ngưỡng dân gian, từng bước xây dựng tour du lịch riêng mang tên “Tình biển – xứ Dừa – Cao nguyên xanh”, nỗ lực tạo dựng một hành trình có bản sắc, nơi biển cả, làng quê, núi rừng và đời sống văn hóa cùng kể câu chuyện về vùng đất này.
Tôi nghĩ đến những con tàu nối nhau về cảng cá Tam Quan, giọt nước mắm đượm vị biển, những chum rượu lặng lẽ hạ thổ; nghĩ đến sắc xanh La Vuông, dòng suối bên chùa Mười Liễu và đôi tay người thợ dệt chiếu Chương Hòa… Mỗi nơi một vẻ, mỗi nghề một câu chuyện, cùng làm nên hồn cốt xứ Hoài. Khi được kết nối thành một hành trình trải nghiệm giàu bản sắc, những giá trị ấy sẽ mở lối cho du lịch, tạo thêm động lực để Hoài Nhơn Bắc phát triển từ chính tiềm năng và căn cốt quê nhà.
GIA BÌNH
