(VNGL – Nghiên cứu & Phê bình). Sau khi mở rộng không gian phát triển ra biển, Gia Lai không chỉ sở hữu thêm những bãi biển, cửa biển và đầm phá nổi tiếng mà còn tiếp nhận một lớp di sản văn hóa đặc biệt được lưu giữ ngay trong tên đất, tên làng. Những địa danh như Hà Ra, Trà Ổ, Lộ Diêu, Thị Nại hay Chà Bàn không đơn thuần là các ký hiệu hành chính mà còn phản ánh quá trình giao lưu, tiếp biến giữa văn hóa Champa và Đại Việt suốt nhiều thế kỷ. Nhận diện, bảo tồn và phát huy lớp địa danh này không chỉ góp phần làm sáng tỏ lịch sử vùng đất mà còn mở ra một hướng tiếp cận mới trong xây dựng bản sắc văn hóa và phát triển du lịch của Gia Lai.
Trong nghiên cứu địa danh học, tên gọi của một vùng đất không chỉ có chức năng xác định vị trí địa lý mà còn lưu giữ lịch sử cư trú, môi trường tự nhiên và ký ức văn hóa của cộng đồng. Khác với các công trình kiến trúc có thể bị hủy hoại theo thời gian, địa danh vẫn tồn tại trong đời sống hằng ngày, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và trở thành một dạng “di sản sống”.
Vùng duyên hải phía Đông Gia Lai hiện nay là nơi còn bảo lưu khá nhiều địa danh mang dấu ấn Champa. Qua đối chiếu thư tịch cổ, địa chí triều Nguyễn, bản đồ thời Pháp, từ điển Chăm và các văn khắc Champa, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng phía sau những tên gọi quen thuộc ấy là cả một lớp ngôn ngữ đã được Việt hóa trong quá trình lịch sử, tiêu biểu như địa danh Hà Ra, cửa biển nổi tiếng ở phía Bắc tỉnh. Một số nghiên cứu truy nguyên tên gọi này từ Hra trong tiếng Chăm, chỉ loài cây mọc ven sông nước hoặc gắn với vùng cửa sông, đầm ven biển. Địa danh Trà Ổ được nhiều tác giả liên hệ với tổ hợp Char Ia, trong đó char là vùng đầm lầy, ia là nước, phản ánh chính xác đặc điểm của đầm Trà Ổ ngày nay.
Một trường hợp đáng chú ý khác là Lộ Diêu. Thay vì hiểu theo nghĩa Hán Việt, nhiều nghiên cứu gần đây cho rằng tên gọi này có khả năng bắt nguồn từ tổ hợp Loh Riyau, trong đó loh chỉ hốc đá, vũng đá ven biển, còn riyau là tiếng sóng rì rào. Đối chiếu với cảnh quan thực tế của vùng gành đá Lộ Diêu, giả thuyết này cho thấy sự thống nhất khá chặt chẽ giữa ngữ nghĩa và địa hình tự nhiên. Đây cũng là ví dụ tiêu biểu về cách người Chăm định danh cảnh quan dựa trên đặc điểm sinh thái của môi trường sống. Bên cạnh những địa danh có cơ sở nghiên cứu tương đối rõ, còn có một số trường hợp đang được tiếp tục khảo cứu như Kỳ Co hay Bà Di. Những giả thuyết ngữ nguyên này tuy chưa thể xem là kết luận cuối cùng nhưng đã mở ra hướng tiếp cận mới đối với lịch sử hình thành các địa danh.
Nhìn tổng thể, các địa danh mang dấu ấn Champa đều tập trung quanh cửa biển, đầm phá, vũng biển và các tuyến giao thương ven biển. Điều đó phản ánh rõ cách người Chăm quan sát tự nhiên và tổ chức không gian cư trú, khác với cách định danh theo đơn vị hành chính của người Việt về sau.
Nếu các tháp Chăm là những di sản bằng đá thì địa danh chính là những “văn bia sống” được lưu giữ trong ngôn ngữ cộng đồng. Điều đáng tiếc là trong nhiều năm qua, việc bảo tồn di sản chủ yếu tập trung vào kiến trúc, khảo cổ hay lễ hội, trong khi hệ thống địa danh cổ chưa được quan tâm đúng mức. Không ít địa danh đã bị giải thích theo nghĩa Hán Việt hoặc bằng các giai thoại dân gian, làm mờ đi lớp nghĩa nguyên thủy vốn phản ánh lịch sử và văn hóa Champa.
Trường hợp Thị Nại là một ví dụ tiêu biểu. Nhiều công trình nghiên cứu cho rằng địa danh này có quan hệ với Sri Binay (Binoy) – tên gọi gắn với cảng thị quan trọng của vương quốc Vijaya, được ghi nhận trong nhiều thư tịch Trung Hoa qua các dạng phiên âm như Thi-lị-bị-nại, Thi-bị hay Thi-bị-nại. Theo thời gian, quá trình rút gọn ngữ âm đã hình thành tên gọi Thị Nại còn tồn tại đến ngày nay. Tương tự, địa danh Chà Bàn, cùng các biến thể Trà Bàn, Xà Bàn hay Đồ Bàn, phản ánh quá trình chuyển đổi ngữ âm và ký âm của kinh đô Vijaya trong thư tịch Hán và sử liệu Việt Nam. Những biến đổi ấy không chỉ là hiện tượng ngôn ngữ mà còn ghi lại quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa Champa với Đại Việt suốt nhiều thế kỷ. Có thể nói, mỗi địa danh là một mảnh ký ức của vùng đất. Khi hiểu được nguồn gốc của tên gọi, chúng ta cũng hiểu thêm về lịch sử cư dân, về phương thức khai thác tự nhiên và về sự giao thoa văn hóa đã tạo nên diện mạo của Gia Lai hôm nay.
Trong bối cảnh Gia Lai đang xây dựng bản sắc văn hóa của một tỉnh mới sau sáp nhập, hệ thống địa danh mang dấu ấn Champa hoàn toàn có thể trở thành một nguồn lực phát triển. Để thực hiện điều đó, chúng ta cần tiến hành kiểm kê và xây dựng cơ sở dữ liệu số về các địa danh cổ trên địa bàn tỉnh. Mỗi địa danh nên được lập hồ sơ khoa học, bao gồm lịch sử hình thành, nguồn gốc ngôn ngữ, biến đổi qua các thời kỳ và giá trị văn hóa liên quan. Đây sẽ là nền tảng phục vụ nghiên cứu, giáo dục và quản lý di sản. Tiếp theo đó, có thể xây dựng “Bản đồ địa danh Champa ở Gia Lai”, kết nối các địa điểm như Thị Nại, Chà Bàn, Lộ Diêu, Hà Ra, Trà Ổ và một số địa danh đang tiếp tục được nghiên cứu thành một tuyến khám phá văn hóa. Đây sẽ là sản phẩm du lịch khác biệt, giúp du khách không chỉ thưởng ngoạn cảnh quan mà còn hiểu được những câu chuyện lịch sử ẩn sau mỗi tên đất. Ngoài ra, cần ứng dụng chuyển đổi số thông qua bản đồ GIS, mã QR, không gian trưng bày số và các chương trình giáo dục địa phương để đưa những câu chuyện về địa danh đến gần hơn với học sinh và cộng đồng. Khi người dân hiểu được vì sao quê hương mình có tên Hà Ra, Trà Ổ hay Thị Nại, di sản sẽ không còn nằm trong các công trình nghiên cứu mà thực sự trở thành một phần của đời sống văn hóa.
Dấu ấn Champa không chỉ còn lại trong các phế tích tháp cổ hay những hiện vật khảo cổ, mà còn hiện diện trong chính những tên đất, tên làng vẫn được người dân Gia Lai sử dụng mỗi ngày. Mỗi địa danh là kết tinh của nhiều lớp lịch sử, phản ánh quá trình cộng cư, giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa người Chăm và người Việt trên dải đất miền Trung. Trong hành trình xây dựng bản sắc của Gia Lai sau sáp nhập, việc nhận diện và phát huy giá trị của hệ thống địa danh mang dấu ấn Champa không chỉ góp phần bảo tồn ký ức văn hóa mà còn mở ra một hướng tiếp cận mới đối với giáo dục di sản, nghiên cứu khoa học và phát triển du lịch. Khi những tên gọi ấy được nghiên cứu, kể lại và đưa vào đời sống đương đại, chúng sẽ không còn chỉ là những dấu chấm trên bản đồ mà trở thành những “địa chỉ văn hóa”, góp phần khẳng định chiều sâu lịch sử và sự đa dạng văn hóa của vùng đất Gia Lai.
TS. VÕ MINH HẢI
